Hành trình trải nghiệm 'Theo dấu sơn ta': Khi di sản 'chạm' vào nhịp sống đương đại

Chuyên gia kể chuyện “sơn sống”

Hành trình bắt đầu từ số 50 Đào Duy Từ - Trung tâm Giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội, khách tham quan bước vào một không gian tĩnh lặng, nơi những tác phẩm sơn mài đang lặng lẽ tỏa sáng dưới ánh đèn. Tại đây, câu chuyện về nguồn gốc sơn ta được dẫn dắt bởi nhà nghiên cứu Đàm Quang Minh, một người đã dành nhiều thập kỷ nâng niu từng giọt nhựa cây sơn.

Với ông Minh, sơn ta là một “thực thể sống” có tính nết riêng, không thể thúc ép. “Sơn ta khác hẳn với sơn công nghiệp ở chỗ biết thở. Nó cần độ ẩm của đất trời để khô đi, và càng qua thời gian, lớp màu ấy càng sâu, càng trong, tạo nên một chiều không gian thăm thẳm mà không loại hóa chất nào mô phỏng được”.

Nhà nghiên cứu Đàm Quang Minh giới thiệu về các tác phẩm sơn mài tại Trung tâm Giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội

Dưới sự dẫn dắt của nhà nghiên cứu Đàm Quang Minh, những khái niệm như “sơn thếp”, “sơn then”, “sơn cánh gián” trở nên gần gũi lạ thường. Khách tham quan không chỉ xem tranh, mà còn được học cách “cảm” cái hồn của vật liệu - một sự khởi đầu đầy chiều sâu cho chuyến bộ hành văn hóa.

Ngược dòng lịch sử tại đình Hà Vĩ

Rời phố Đào Duy Từ, đoàn khách theo chân những hướng dẫn viên văn hóa tiến về11 Hàng Hòm - đình Hà Vĩ. Đây là ngôi đình thờ tổ nghề sơn, biểu tượng tâm linh của những người thợ sơn đất Thăng Long xưa.

Tại đây, khu trưng bày“Dòng chảy sơn mài Việt - Từ di sản đến đương đại” đã mở ra kho tàng lịch sử phong phú. Khách tham quan được tiếp cận với bản đồ các làng nghề sơn truyền thống, tìm hiểu về bộ công cụ làm nghề thô sơ nhưng đầy biến hóa của cha ông. Từ những chiếc bay trộn sơn đến các loại giấy nhám, tro trấu... tất cả kể lại một hành trình bền bỉ của người thợ Việt trong việc chinh phục chất liệu khó tính này.

Bộ công cụ làm nghề thô sơ như bay trộn sơn, giấy nhám... của nghệ nhân sơn mài

Những sản phẩm sáng tạo đương đại đặt cạnh các mẫu hoa văn cổ tạo nên một sự tiếp nối thú vị, khẳng định sơn ta chưa bao giờ bị lãng quên, nó chỉ đang chuyển mình để phù hợp hơn với thời đại.

Trải nghiệm ứng dụng sơn mài

Điểm dừng chân cuối cùng, cũng là không gian sôi động nhất, chính là đình Kim Ngân (42 - 44 Hàng Bạc). Tại đây, tinh hoa của nghề sơn đã được cụ thể hóa thông qua sự kết hợp độc đáo với nghề sừng mỹ nghệ - một sự giao thoa đầy cảm hứng giữa hai chất liệu đặc trưng của thủ công mỹ nghệ Việt Nam.

Phần trọng tâm của buổi trải nghiệm là workshop trang trí, nơi khách tham quan được trực tiếp tham gia vào quy trình sáng tạo. Để bảo đảm an toàn tuyệt đối cho khách tham gia và những người lần đầu tiếp xúc với nghề vốn dễ gặp hiện tượng “sơn ăn” (dị ứng với nhựa sơn tự nhiên), Ban tổ chức đã sử dụng các loại chất liệu chuyên dụng an toàn.

Khu vực trải nghiệm tại đình Kim Ngân, giới thiệu sự kết hợp độc đáo giữa nghệ thuật sơn mài và sừng mỹ nghệ trong đời sống

Dù không dùng trực tiếp nhựa sơn sống, nhưng quy trình thực hành vẫn tuân thủ nghiêm ngặt các bước tạo màu, phối sắc và trang trí đặc trưng của nghệ thuật sơn mài, giúp người tham gia tận hưởng trọn vẹn niềm vui sáng tạo mà không lo ngại về vấn đề sức khỏe.

Không khí tại đình Kim Ngân trở nên náo nhiệt bởi không chỉ có sự xuất hiện của những người lớn tuổi yêu nghệ thuật mà còn có cả những “mầm non” đang tỉ mẩn hoàn thiện tác phẩm riêng của mình.

Hình ảnh những em nhỏ, tay cầm bút vẽ, chăm chú trang trí lên những chiếc gáo dừa đã trở thành khoảnh khắc đẹp nhất của hành trình

Những chiếc lược sừng đen lánh được điểm xuyết bằng những họa tiết sơn mài rực rỡ, hay những chiếc vòng tay sừng được phủ lớp sơn mài bóng bẩy đã mở ra hướng đi mới cho các sản phẩm thủ công. Nó cho thấy sơn ta không chỉ nằm trong các bức tranh quý trên tường, mà còn có thể hiện diện duyên dáng trên vạt áo, mái tóc hay trong những vật dụng sinh hoạt hàng ngày.

Hành trình “Theo dấu sơn ta” cho thấy: khi di sản được khơi nguồn đúng cách, sẽ không còn là những hiện vật tĩnh lặng trong bảo tàng, mà trở thành động lực mạnh mẽ để phát triển công nghiệp văn hóa, góp phần tạo nên một diện mạo Thủ đô vừa cổ kính, vừa năng động và giàu bản sắc.