Hành trình trao truyền Di sản văn hóa Quan họ

Quan họ "cổ thụ"

Sống vắt qua hai thế kỷ và là nghệ nhân quan họ cao tuổi nhất tỉnh, Nghệ nhân Nhân dân Trần Thị Phụng, 103 tuổi ở quê hương Thủy tổ quan họ làng Diềm (tức tổ dân phố Viêm Xá, phường Kinh Bắc) đã có gần 90 năm đắm mình trong nghề chơi quan họ. Năm 2010 cụ Phụng được UBND tỉnh Bắc Ninh phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân ca Quan họ đợt đầu tiên, đến năm 2019, cụ được Nhà nước vinh danh Nghệ nhân Nhân dân. Bền bỉ chơi quan họ qua hai thế kỷ, cụ Phụng thuộc đủ câu, đủ lối, từ La rằng, Hừ la, Tình tang, Cây gạo… đến các giọng lẻ, giọng vặt. Hỏi cụ nhớ bao nhiêu câu, cụ chỉ cười: “Cứ hát đến đâu thì nhớ đến đấy, có thể ca suốt ba ngày cũng chưa hết vốn”. Ai đến xin câu, cụ đều dốc lòng truyền dạy, không giấu giếm, chẳng giữ nghề. Nhiều thế hệ liền anh, liền chị trong xã, ngoài làng đã trưởng thành từ những buổi học hát quan họ với cụ.

Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú Tạ Thị Hình (ngoài cùng bên phải) truyền dạy cách têm trầu cánh phượng.

Cuộc đời lão nghệ nhân làng Diềm cũng lắm nỗi gian truân vất vả. Không thể sinh con, cụ Phụng đã tự mình mang trầu cau đi hỏi vợ hai cho chồng. Những năm tháng sau đó, chị hai quan họ vẫn chu toàn việc nhà chồng, sống bao dung, hòa thuận, tận tụy chăm sóc con riêng của chồng. Khi chồng và bà hai qua đời, con cái vào miền Nam lập nghiệp, cụ sống một mình trong căn nhà nhỏ giữa làng. Cụ bảo, sống thọ là nhờ có quan họ, vui với quan họ. Dù tuổi đã cao như ngọn đèn cạn dầu leo lét nhưng tình yêu và niềm say mê quan họ trong cụ vẫn chưa khi nào tắt.

Thuộc thế hệ tiếp nối, Nghệ nhân Nhân dân Tạ Thị Hình ở làng quan họ gốc Bồ Sơn (phường Võ Cường) hiện là nghệ nhân quan họ duy nhất trong tỉnh được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú vào năm 2001. Bà từng có thời gian dài giảng dạy quan họ tại các trường nghệ thuật của Bắc Giang và Bắc Ninh (cũ). Hết dạy ở trường, bà lại mở lớp tại nhà. Suốt nhiều thập niên qua, bà đã đào tạo biết bao thế hệ liền anh, liền chị... Nay đã bước qua tuổi thượng thọ 80, Nghệ nhân Nhân dân Tạ Thị Hình vẫn miệt mài truyền dạy, tâm huyết nuôi giữ quan họ trong đời sống cộng đồng, bởi theo bà, đó mới chính là "cái gốc" vững bền, là sức sống mãnh liệt nhất của di sản. Nghệ nhân tâm niệm: "Các cụ ngày xưa đói rách, ngủ ổ rơm, đắp tấm chăn đơn mà vẫn giữ được cả kho vàng thì đến lượt mình cũng phải biết giữ lấy". Những phần thưởng, danh hiệu, huân chương, kỷ niệm chương được các cấp trao tặng nhiều năm qua luôn được bà gìn giữ cẩn trọng là minh chứng cho một đời tận hiến với quan họ...

Trên quê hương quan họ hôm nay, những bậc đại thụ, lão nghệ nhân - những "báu vật nhân văn sống" vẫn đang miệt mài trao truyền di sản. Có một nỗi niềm các cụ luôn canh cánh là lỡ mai này đi theo tiên tổ mà chưa kịp truyền hết vốn quan họ...

Lập thư viện để bảo vệ và lan tỏa di sản

Trong lĩnh vực Dân ca Quan họ Bắc Ninh, toàn tỉnh hiện có 7 Nghệ nhân Nhân dân, được xem như linh hồn của di sản. Ngoài am hiểu lề lối, thành thục nghề chơi, giữ gìn sự chuẩn mực trong truyền dạy để di sản không bị biến dạng, mỗi nghệ nhân còn chọn cho mình một lối đi riêng, góp phần mang lại sức sống mới cho quan họ trong thế kỷ XXI.

Nhắc đến cặp nghệ nhân Nguyễn Thị Sang - Nguyễn Thị Thềm ở làng Diềm, hầu như người yêu quan họ nào cũng biết hai bà là chị em ruột trong một gia đình "quan họ nhà nòi". Thừa hưởng gia tài hàng trăm câu hát cổ của mẹ, cặp liền chị Sang - Thềm không chỉ nổi tiếng bởi chất giọng vang - rền - nền - nảy đặc trưng, mẫu mực mà còn bởi sự khiêm nhường, nghiêm cẩn trong nghề và hiểu biết sâu sắc văn hóa quan họ. Suốt nhiều năm qua, hai nghệ nhân đã dốc tâm sức, tiền bạc để sưu tầm, gìn giữ các tư liệu, kỷ vật liên quan đến quan họ truyền thống và thành lập Thư viện Quan họ Sang - Thềm để lưu giữ, trưng bày, giới thiệu với du khách gần xa. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm chia sẻ: Xuất phát từ những bộ trang phục mẹ để lại, hai chị em tôi nảy ra ý tưởng sưu tầm, lưu giữ kỷ vật của các thế hệ trước với tâm nguyện giúp lớp trẻ sau này hiểu đúng về nghề chơi quan họ nguyên bản. Những năm gần đây, Thư viện Quan họ Sang - Thềm đã trở thành điểm đến quen thuộc của công chúng yêu di sản.

Ở làng cổ Thổ Hà (phường Vân Hà), Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Phú Hiệp cũng có hơn 30 năm gắn bó với quan họ. Anh hai quan họ Thổ Hà tự nhận mình "ham chơi" và luôn ý thức sâu sắc trách nhiệm sưu tầm, truyền dạy, lan tỏa di sản. Trong vai trò Chủ nhiệm câu lạc bộ, ông duy trì đều đặn sinh hoạt, luyện tập, tổ chức hát canh theo lề lối truyền thống và còn ghi chép, sưu tầm được hàng trăm bài quan họ cổ. Trong bối cảnh thực tiễn các bài quan họ cổ có nhiều dị bản, tư liệu phân tán, khó tiếp cận, tháng 9/2025, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Phú Hiệp cùng cộng sự cho ra mắt Thư viện điện tử Quan họ Thổ Hà. Không gian số này nhằm mục đích lưu truyền, quảng bá quan họ Thổ Hà, đồng thời kết nối với trường học, tổ chức các hoạt động trải nghiệm du lịch văn hóa và mở rộng giao lưu với cộng đồng yêu quan họ trong và ngoài nước.

Bài, ảnh: Thanh Lâm