Hành trình từ 'biết' đến 'làm' xây dựng năng lực tài chính thực chiến cho sinh viên

BÀI DỰ THI CUỘC THI VIẾT "GIÁO DỤC TÀI CHÍNH THÔNG MINH" CỦA TÁC GIẢ NGUYỄN THỊ THUỲ DƯƠNG (CÔNG TY TNHH GIÁO DỤC 2 TARGET)

Buổi học online cùng các chuyên gia. Ảnh tác giả cung cấp

Với gần 10 năm làm việc trong lĩnh vực giáo dục, đặc biệt là hơn 3 năm phát triển hàng chục chương trình giáo dục tài chính, tôi rất vui khi được đóng góp 1 tiếng nói để chia sẻ kinh nghiệm và tâm huyết của chúng tôi trong hành trình nâng cao năng lực tài chính cho sinh viên Việt Nam.

Gần mười năm hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, tôi may mắn có cơ hội đồng hành, với rất nhiều các bạn trẻ trên khắp cả nước. Trong đó, tôi và các cộng sự dấn thân trong một hành trình đầy thách thức nhưng nhiều ý nghĩa - giúp sinh viên Việt Nam tự tin làm chủ tài chính cá nhân, từ đó sống một cuộc đời tự chủ, tự trọng và tự do.

Hơn 3 năm qua, 2Target đồng hành cùng hơn 50.000 học viên thông qua các hình thức đào tạo đa dạng và linh hoạt, từ các bài giảng trực tuyến (E-learning), các lớp học offline cho đến mô hình hybrid kết hợp. Với mong muốn mang lại giá trị thực sự cho người học, hàng năm, 2Target đều thực hiện các cuộc khảo sát, đánh giá nghiêm túc về tác động thực tế của chương trình đối với cuộc sống của học viên. 

Từ đó, chúng tôi hiểu sâu sắc hơn về người học và không ngừng nỗ lực tạo dựng một môi trường trải nghiệm thực tế giúp các em chuyển hoá từ "biết" đến "làm", tạo lập thói quen quản lý tài chính chủ động và lành mạnh.

Bài chia sẻ này là những đúc kết giá trị từ những kinh nghiệm thực tế của chúng tôi, đối chiếu với những xu hướng giáo dục tài chính trên thế giới.

Workshop Quản lý tài chính cá nhân cho sinh viên. Ảnh tác giả cung cấp

1. XU HƯỚNG TOÀN CẦU: KHI KIẾN THỨC PHẢI NHƯỜNG CHỖ CHO NĂNG LỰC

1.1. Nghịch lý của giáo dục tài chính truyền thống

Có một thực trạng mà những người làm giáo dục như chúng tôi phải thẳng thắn thừa nhận: Kiến thức tài chính thuần tuý không giúp người học quản lý tiền bạc tốt hơn. 

Minh chứng điển hình nhất là chuỗi khảo sát diện rộng của Liên minh Jump$tart (Hoa Kỳ) thực hiện định kỳ đối với học sinh cuối cấp trung học và sinh viên đại học từ năm 1997 đến năm 2008. 

Kết quả nghiên cứu chỉ ra việc học sinh tham gia một khóa học chính khóa kéo dài trọn vẹn một học kỳ về tài chính cá nhân ở trường trung học phổ thông hầu như không mang lại bất kỳ sự thay đổi tích cực nào đối với hành vi tài chính thực tế của các em.

Ngược lại, những học sinh được tiếp cận thông qua các công cụ mang tính trải nghiệm, tương tác cao, chẳng hạn như trò chơi giả lập thị trường chứng khoán (stock market game) lại có sự cải thiện vượt trội về điểm số năng lực hành vi. Điều này cho thấy lối truyền thụ lý thuyết một chiều đã hoàn toàn thất bại trong việc tác động đến thói quen hằng ngày của người học.

1.2. Khung năng lực tài chính toàn diện (K-A-S-B) của Ngân hàng Thế giới (World Bank)

Năm 2013, báo cáo chiến lược của Ngân hàng Thế giới (World Bank) mang tên "Making Sense of Financial Capability Surveys around the World" đã định nghĩa lại bản chất của mảng giáo dục này. Báo cáo khẳng định chúng ta phải dịch chuyển từ khái niệm "hiểu biết tài chính" (Financial Literacy) sang xây dựng "năng lực tài chính" (Financial Capability).

Năng lực tài chính là khả năng nội tại của một cá nhân trong việc đưa ra các quyết định và thực hiện các hành động vì lợi ích tốt nhất của bản thân, đặt trong bối cảnh các điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể. 

Năng lực này không thể đo lường bằng một bài kiểm tra lý thuyết, mà được cấu thành bởi bốn khía cạnh liên kết chặt chẽ: Knowledge (Kiến thức), Attitudes (Thái độ), Skills (Kỹ năng) và Behavior (Hành vi). 

Trong đó, thước đo hành vi là quan trọng nhất, thể hiện qua thói quen lập ngân sách, ghi chép chi tiêu, tích lũy định kỳ và ứng phó chủ động trước các cú sốc tài chính.

Dưới góc độ thực chiến, tôi vô cùng đồng cảm với mô hình này. Nếu không tháo gỡ được các nút thắt về Thái độ (sự trì hoãn, thói quen mua sắm bốc đồng) và rèn luyện Kỹ năng thực hành hằng ngày, thì mọi khối lượng Kiến thức được dung nạp đều trở nên vô nghĩa, không thể chuyển hóa thành Hành vi quản lý tiền lành mạnh.

2. SINH VIÊN VIỆT NAM KHÔNG NẰM NGOÀI TÌNH HÌNH CHUNG CỦA THẾ GIỚI

Khi thực hiện khảo sát trên 1.500 sinh viên Việt Nam trong giai đoạn 2023-2024, chúng tôi nhận thấy các em đang phản ánh đầy đủ những khoảng trống hành vi tài chính tương đồng với giới trẻ toàn cầu:

2.1. Nghịch lý giữa sự tự tin nhận thức và sự yếu kém trong hành vi thực tế

Khảo sát của chúng tôi ghi nhận có tới 79,67% sinh viên tự tin đánh giá kiến thức tài chính của mình ở mức khá và tốt (điểm 3/5 hoặc 4/5). Thế nhưng, hành vi thực tế lại mâu thuẫn lớn với sự tự tin đó:

- 70,84% sinh viên thừa nhận chưa biết cách quản lý ngân sách hàng tháng.

- Chỉ có 29,15% duy trì thói quen phân chia thu nhập thành các khoản chi tiêu và tích lũy riêng biệt.

- 46,33% sinh viên thừa nhận chỉ thỉnh thoảng hoặc không bao giờ biết rõ mức thu nhập thực tế của mình; 45,43% không nắm rõ số tiền mình thực chi hằng tháng.

Sự mơ hồ này dẫn đến việc 37,13% sinh viên thường xuyên rơi vào tình trạng chi tiêu vượt quá ngân sách cho phép.

2.2. Khủng hoảng thói quen tích lũy và ảnh hưởng tâm lý do khó khăn tài chính

Trong khi Ngân hàng Thế giới công bố tỷ lệ tiết kiệm trung bình của người trưởng thành Việt Nam đạt 52% (năm 2022), thì con số này ở sinh viên chỉ đạt 25% hàng tháng. Đáng lo ngại hơn:

- Có đến 75,6% sinh viên chưa hình thành được thói quen tiết kiệm.

- Chỉ có vỏn vẹn 1,42% cảm thấy mình đã tích lũy được số tiền đúng như mục tiêu mong muốn.

- 62,03% sinh viên thừa nhận khó khăn tài chính ảnh hưởng tiêu cực nghiêm trọng đến chất lượng sống và học tập.

3. GIẢI PHÁP "21 NGÀY LÀM CHỦ TÀI CHÍNH": KHAI MỞ HÀNH VI TỰ THÂN

Để tháo gỡ thực trạng trên, chúng tôi đã áp dụng thí điểm khóa huấn luyện "21 ngày làm chủ tài chính". Sự độc đáo của mô hình huấn luyện này so với các khóa đào tạo tài chính cá nhân truyền thống trên thị trường nằm ở những điểm cốt lõi sau:

Mô hình học tập hybrid và "Không gian an toàn": Các kiến thức nền tảng được chuyển thành các bài học e-learning dưới dạng video hoạt họa ngắn, mỗi bài kéo dài khoảng 5-7 phút, kết hợp bài đọc, câu hỏi trắc nghiệm, câu hỏi tự chiêm nghiệm và yêu cầu thực hành gắn với những hoạt động cụ thể trong cuộc sống hàng ngày. 

Sau mỗi tuần tự học và tự thực hành, sinh viên được chia sẻ, thảo luận với các bạn học trong nhóm, được hướng dẫn trực tiếp bởi Mentor trong buổi offline/zoom online. Thiết kế này giúp người học chủ động học tập đồng thời tạo môi trường để các bạn được lắng nghe, được thấu hiểu, được hỗ trợ và tiếp thêm động lực từ người hướng dẫn và bạn học.

Giải quyết tận gốc rễ bằng công cụ 5 Whys: Áp dụng sơ đồ 5 Whys, chúng tôi giúp học viên tự bóc tách những nguyên nhân sâu xa nhất hằng ngày: từ thói quen chi tiêu bốc đồng để khỏa lấp căng thẳng (stress), cho đến những niềm tin lệch lạc về tiền bị áp đặt bởi gia đình hay lối sống ảo trên mạng xã hội.

Thiết kế trải nghiệm Gamification và Ngôn ngữ Gen Z: Chúng tôi loại bỏ hoàn toàn các biệt ngữ học thuật khô khan. Các thử thách hằng ngày được đặt tên hóm hỉnh và gắn chặt với đời sống của giới trẻ như: "Đồng tiền ở đâu - tâm trí ở đó" (ghi chép chi tiêu), "Dòng tiền đi lạc" (phát hiện lỗ rò rỉ dòng tiền), hay "Chill không tốn tiền" (sáng tạo trải nghiệm hạnh phúc phí thấp). 

Các em được thực hành qua các bài tập nhỏ, dễ đạt được cảm giác thành công để duy trì động lực.

4. TÁC ĐỘNG TÍCH CỰC VÀ KHUYẾN NGHỊ

Kết quả khảo sát trước và sau khóa học cho thấy nhiều chuyển biến tích cực. Nếu trước chương trình chỉ 33,3% học viên lập ngân sách một cách bài bản thì sau 21 ngày, tỷ lệ này tăng lên 70,6%. 

Tất cả học viên đều ghi nhận cắt giảm được ít nhất một khoản chi không cần thiết trong mỗi tháng. Tỷ lệ học viên thường xuyên cảm thấy lo lắng hoặc hối hận sau khi chi tiêu giảm từ 51,5% xuống còn 17,6%. 

Đặc biệt, 88,2% học viên cho biết tự tin hơn trong việc thiết lập mục tiêu và xây dựng kế hoạch tài chính cho bản thân.

Đối chiếu xu hướng quốc tế và kết quả từ quá trình thí điểm của 2Target cho thấy, khi giáo dục tài chính được thiết kế như một quá trình trải nghiệm liên tục và đồng bộ, nơi người học được học, được thực hành, được phản tư và được đồng hành trong môi trường an toàn, khả năng chuyển hóa từ "biết" sang "làm" trở nên rõ rệt hơn. 

Bên cạnh đó, học hỏi từ Mỹ và nhiều nước Châu Âu, kỹ năng quản lý tài chính cần được đưa vào như một kỹ năng thiết yếu mọi cho học sinh trung học phổ thông. Ở lứa tuổi này, các em bắt đầu chuyển giao từ phụ thuộc sang tự lập, là thời điểm vàng để định hình các phản xạ hành vi lành mạnh trước khi chính thức bước vào cuộc sống tự chủ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ngân hàng Thế giới (World Bank) (2013). Making Sense of Financial Capability Surveys around the World: A Review of Existing Financial Capability and Literacy Measurement Instruments. Washington DC.

2. Công ty TNHH Giáo dục 2Target (2025). Sinh viên Việt Nam: Học cách làm chủ tài chính trong kỷ nguyên mới. Báo cáo Nghiên cứu và Khảo sát Thực trạng (Mã số tài liệu: Report 01/Yofin/2025). Hà Nội.

3. Công ty TNHH Giáo dục 2Target (2025). Khóa học 21 ngày xây dựng thói quen tài chính lành mạnh. Tài liệu Thiết kế và Phát triển Khóa học (Level 1). Hà Nội.