Hành trình viết tiếp lời tri ân

Ở Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương (Nghệ An), những người lính, bác sĩ pháp y và cán bộ chuyên môn đang cùng nhau thực hiện cuộc hành trình đi tìm danh tính cho hơn một nghìn liệt sĩ chưa biết tên.

Mỗi mẫu sinh phẩm được thu thập hôm nay không chỉ phục vụ khoa học, mà còn mang theo hy vọng khép lại những cuộc chờ đợi đã kéo dài hơn nửa thế kỷ của biết bao gia đình.

Lặng lẽ trước những hàng bia chưa có tên

Khi những tia nắng đầu ngày vừa kịp phủ lên những hàng bia trắng ở Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương, các tổ công tác đã có mặt tại hiện trường. Không có tiếng hô khẩu lệnh, cũng chẳng có những bước chân vội vã. Mọi hoạt động diễn ra trong sự tập trung và lặng lẽ.

Giữa không gian tĩnh lặng của nghĩa trang, tiếng cuốc xẻng khẽ chạm vào lòng đất, tiếng máy ảnh ghi nhận hiện trạng, tiếng bàn phím cập nhật dữ liệu… hòa quyện thành nhịp làm việc đều đặn của một hành trình đặc biệt - hành trình đi tìm lại tên cho những người lính đã nằm xuống vì Tổ quốc.

Lực lượng Quân đội, y tế và các đơn vị chuyên môn phối hợp lấy mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ.

Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương hiện là nơi có số lượng phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính nhiều nhất tỉnh Nghệ An với 1.309 ngôi mộ. Theo kế hoạch, việc lấy mẫu sinh phẩm tại đây sẽ kéo dài khoảng 40 ngày.

Đó là khoảng thời gian đủ để những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ cảm nhận rõ hơn sức nặng của hai chữ “tri ân”, bởi phía sau mỗi phần mộ là một cuộc đời đã hiến dâng cho đất nước và phía sau mỗi bia mộ vô danh là biết bao gia đình vẫn chưa nguôi khắc khoải.

Chỉ ít ngày trước, những cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập Bộ CHQS tỉnh Nghệ An còn băng rừng, lội suối trên đất bạn Lào trong mùa khô 2025-2026 để tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Trở về đơn vị khi ba lô còn chưa kịp cất, họ lại tiếp tục lên đường đến các nghĩa trang trong tỉnh. Cuộc hành quân hôm nay không còn đối mặt với bom đạn, nhưng vẫn là cuộc chạy đua với thời gian, với sự bào mòn của tự nhiên và với khát vọng đưa những người lính vô danh trở về cùng tên tuổi của mình.

Những chiếc lều bạt được dựng lên ngay cạnh nghĩa trang làm nơi xử lý hồ sơ, lưu trữ mẫu và nghỉ ngơi cho lực lượng làm nhiệm vụ. Dưới cái nắng gay gắt của miền Trung, ai cũng tranh thủ từng khoảng thời gian thuận lợi để hoàn thành công việc.

Khi mặt trời lên quá cao, nền sân nghĩa trang bỏng rát, các tổ công tác tạm nghỉ, chờ đến chiều muộn mới tiếp tục. Có những hôm mưa bất chợt đổ xuống, mọi hoạt động phải dừng lại để bảo đảm an toàn cho việc khai quật và bảo quản hài cốt.

Thượng tá Chế Ngọc Hà, Đội trưởng Đội Quy tập Bộ CHQS tỉnh Nghệ An cho biết, thời tiết chỉ là một trong nhiều khó khăn của nhiệm vụ. Điều quan trọng nhất là phải bảo đảm tuyệt đối sự chính xác trong từng công đoạn. Bởi mỗi phần mộ chỉ có một cơ hội duy nhất để lấy mẫu, nếu xảy ra sai sót sẽ không thể làm lại.

Mỗi mẫu ADN - Một hy vọng trở về

Quan sát quá trình lấy mẫu mới thấy hết sự tỉ mỉ của những người thực hiện nhiệm vụ. Đây hoàn toàn không phải là công việc đơn thuần mở phần mộ rồi lấy một đoạn xương như nhiều người vẫn hình dung.

Sau khi xác định đúng vị trí, tổ khai quật tiến hành mở quách và tiếp nhận hài cốt. Từng công đoạn đều có sự chứng kiến, phối hợp của nhiều lực lượng. Khi hài cốt được chuyển sang bàn chuyên môn, các bác sĩ pháp y bắt đầu kiểm tra, đánh giá khả năng lấy mẫu.

Với sự cẩn trọng và thành kính, cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập Bộ CHQS tỉnh Nghệ An khai quật từng phần mộ để thu thập mẫu hài cốt phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.

Mẫu ưu tiên là những chiếc răng còn nguyên chân hoặc các đoạn xương dài còn bảo tồn được cấu trúc ADN. Tuy nhiên, sau hàng chục năm nằm trong lòng đất, nhiều phần hài cốt đã phân hủy gần như hoàn toàn. Có những phần mộ chỉ còn lại vài mảnh xương nhỏ hoặc lớp đất đã hòa lẫn với hài cốt theo thời gian.

Không ít lần, khi nắp quách được mở ra, cả tổ công tác lặng đi vì trước mắt chỉ còn màu đất nâu sẫm. Những người nhiều năm gắn bó với công việc này vẫn không giấu được sự tiếc nuối.

Bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú, Trung tâm Pháp y tỉnh Nghệ An chia sẻ, điều khiến đội ngũ chuyên môn day dứt nhất là nhiều phần mộ không còn đủ điều kiện để lấy mẫu ADN. Đồng nghĩa với đó là cơ hội xác định danh tính cho người liệt sĩ cũng trở nên mong manh hơn.

Dẫu vậy, các bác sĩ vẫn kiên trì thu thập từng mảnh xương rất nhỏ, cẩn thận đặt vào túi chuyên dụng, niêm phong, mã hóa và bảo quản đúng quy chuẩn trước khi chuyển đến đơn vị xét nghiệm. Với họ, không có mẫu vật nào là quá nhỏ để bị bỏ qua.

“Công nghệ hôm nay có thể chưa giải mã được tất cả. Nhưng biết đâu trong tương lai, với sự phát triển của khoa học, chính những mẫu vật nhỏ bé ấy sẽ giúp xác định được danh tính của một liệt sĩ. Vì thế chúng tôi luôn cố gắng giữ lại tất cả những gì còn có thể”, bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú chia sẻ.

Viết tiếp lời tri ân bằng khoa học

Nếu việc khai quật đòi hỏi sự cẩn trọng thì khâu số hóa dữ liệu lại yêu cầu tính chính xác tuyệt đối. Mỗi phần mộ sau khi lấy mẫu đều phải được cập nhật đầy đủ vào hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia.

Đó là công việc tưởng như đơn giản nhưng lại chiếm nhiều thời gian nhất. Bình quân mỗi hồ sơ mất khoảng 30 phút để hoàn thiện. Có những thời điểm hệ thống quá tải, cán bộ phải chờ hàng chục phút mới có thể cập nhật xong dữ liệu. Chỉ khi thông tin được đồng bộ, các tổ công tác phía sau mới tiếp tục triển khai những phần việc tiếp theo.

Mỗi mẫu sinh phẩm được thu thập đều mở thêm hy vọng xác định danh tính cho các liệt sĩ chưa biết tên.

Tính đến ngày 11/7/2026, lực lượng chức năng đã lấy được 551 mẫu trong tổng số 648 mẫu dự kiến tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương. Có 97 phần mộ không còn hài cốt do đã phân hủy hoàn toàn nên không thể thu thập mẫu sinh phẩm. Trước đó, việc lấy mẫu cũng đã được hoàn thành tại các nghĩa trang liệt sĩ Nghi Lộc, Hưng Nguyên, Vinh và Nam Đàn.

Phía trước vẫn còn hơn 2.200 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính trên địa bàn Nghệ An. Con số ấy đồng nghĩa với hàng nghìn gia đình vẫn đang chờ đợi một phép màu để biết nơi người thân mình yên nghỉ.

Chiều dần buông trên Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương. Những hàng bia trắng vẫn lặng im dưới màu xanh của cây cỏ. Các tổ công tác thu dọn dụng cụ sau một ngày làm việc, nhưng hành trình của họ vẫn chưa khép lại.

Những mẫu sinh phẩm được thu thập hôm nay sẽ tiếp tục được phân tích, đối chiếu với cơ sở dữ liệu ADN của thân nhân liệt sĩ trên cả nước.

Có thể sẽ còn nhiều tháng nữa mới có những kết quả đầu tiên. Nhưng mỗi mẫu ADN thành công sẽ là một cái tên được trở về với lịch sử, một ngôi mộ thôi mang dòng chữ “chưa biết tên” và một gia đình khép lại cuộc tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Đó cũng là ý nghĩa lớn nhất của hành trình đang được những người lính, những bác sĩ và những cán bộ chuyên môn lặng lẽ viết tiếp mỗi ngày - hành trình trả lại tên cho những người đã hiến trọn tuổi xuân và cuộc đời mình cho Tổ quốc.