Nét đẹp hiếu kính trong nghi lễ 'tôi chòng' của người Tày

Nghi lễ "tôi chòng" của đồng bào dân tộc Tày là một hành trình văn hóa tâm linh thiêng liêng, nơi các thế hệ con cháu bày tỏ lòng hiếu kính với tổ tiên

Trong thế giới quan và nhân sinh quan phong phú của đồng bào dân tộc Tày, bàn thờ gia tiên luôn được định vị là không gian linh thiêng bậc nhất, nơi kết nối vô hình nhưng bền chặt giữa con cháu đang sống và thế hệ tổ tiên đã khuất. Đây chính là biểu tượng tinh thần cao đẹp thể hiện trọn vẹn đạo lý "uống nước nhớ nguồn".

Xuất phát từ quan niệm truyền thống ấy, mọi sự thay đổi dù lớn hay nhỏ liên quan đến nơi thờ tự đều được người Tày thực hiện một cách cực kỳ trang nghiêm và thành kính.

Các lễ vật dâng cúng

Nghi lễ "tôi chòng" mang ý nghĩa vô cùng quan trọng trong đời sống văn hóa, thường được tiến hành khi gia đình trải qua những bước ngoặt lớn về không gian cư trú và đời sống.

Đó có thể là lúc chuyển sang một nơi ở mới, khi vừa hoàn thành việc xây dựng hoặc sửa chữa nhà cửa, khi thay đổi chủ sở hữu nhà đất do mua bán, chuyển nhượng, hay đơn giản là lúc lập lại bàn thờ mới để phụng thờ chu đáo hơn.

Bên cạnh đó, khi gia đạo gặp những điều không may, bất an, người Tày cũng thực hiện nghi thức này như một lời trình báo, cầu xin thần linh và tổ tiên che chở, phù hộ độ trì vượt qua hoạn nạn.

Nghi lễ này cũng thường diễn ra sau khi xây cất nhà mới, vào những mùa vụ bội thu, khi lúa thóc đã đầy bồ, vật nuôi sinh trưởng tốt và đời sống gia đình đi vào ổn định, trở thành dịp tạ ơn đất trời, tổ tiên đã ban cho cuộc sống ấm no, mùa màng tươi tốt, đồng thời ước vọng về những năm tháng tiếp theo mưa thuận gió hòa, sức khỏe dồi dào, gia đình hạnh phúc.

Chủ lễ là ông Ma Đình Sung thực hiện các nghi lễ theo truyền thống người Tày

Để chuẩn bị cho một nghi lễ long trọng, ngay từ sáng sớm, tất cả các thành viên trong gia đình người Tày đã thức dậy để cùng nhau sửa soạn không gian hành lễ, trang trí bàn thờ và sắp đặt lễ vật.

Mâm lễ vật được sửa soạn vô cùng kỹ lưỡng, mang đậm phong vị và sản vật của đời sống thường nhật bao gồm gà, vịt, gạo nếp, thịt lợn, xôi, hoa quả, trầu cau, hương, đăng, trà, rượu cùng các loại giấy mã và đồ lễ bằng giấy theo đúng phong tục cổ truyền.

Bàn thờ mới được trang trí lộng lẫy bằng những tấm vải nhiều màu sắc với hoa văn dệt truyền thống cầu kỳ cùng các vật phẩm mang ý nghĩa biểu tượng cho sự cầu phúc, cầu an.

Đặc biệt, trong số các đồ tế lễ, không thể thiếu hình chim, hình hoa được khéo léo gấp thủ công bằng tay từ những mảnh giấy màu, đặt trang trọng cùng xôi, quả và các lễ phẩm khác, thể hiện sự khéo léo, lòng thành kính tuyệt đối của gia chủ dâng lên các bậc bề trên.

Chủ lễ thực hiện các nghi thức thực hiện lễ cúng

Khi toàn bộ không gian và các lễ phẩm đã được an vị chu đáo, thầy cúng - người đóng vai trò là cầu nối tâm linh giữa trần gian và thế giới siêu nhiên - mới chính thức bắt đầu các nghi thức hành lễ.

Trong buổi tái hiện nghi lễ "tôi chòng" vừa diễn ra tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, chủ lễ là ông Ma Đình Sung, một người dân tộc Tày đang sinh sống, hoạt động thường xuyên tại đây, đã dẫn dắt toàn bộ nghi lễ.

Tiếng chiêng và tiếng thanh la vang lên đều đặn, trầm hùng, tạo nên một bầu không khí vô cùng linh thiêng bên trong ngôi nhà truyền thống.

Mở đầu, thầy cúng thực hiện nghi lễ khai quang, phạt mộc và giải uế nhằm thanh tẩy triệt để không gian linh thiêng, làm sạch các phương Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung cung, đặc biệt là vị trí trang trọng nơi đặt bàn thờ, mở đường cho một buổi tế lễ thanh tịnh, tôn nghiêm.

Sau phần kính cáo, bàn thờ mới chính thức được thiết lập để con cháu tiếp tục phụng thờ tổ tiên

Trong bộ pháp phục truyền thống, thầy chủ lễ trịnh trọng đọc lời kính cáo đến các đấng thần linh thổ địa, thần đất, thần nhà, bao gồm các vị Quan Sơn, Thần Công, Thổ Địa, Long Vương, Hà Bá, Bách gia trăm họ...

Lúc này, các thành viên trong gia đình đều mặc trang phục truyền thống chỉnh tề, cùng nhau dâng hương, dâng trà, dâng rượu để cầu mong gia đình được chở che, cuộc sống bình an.

Sau phần kính cáo, bàn thờ mới chính thức được thiết lập để con cháu tiếp tục phụng thờ tổ tiên, gìn giữ vẹn nguyên bản sắc văn hóa và cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mọi nhà bình an, ấm no và hạnh phúc.

Tiếp đó, thầy cúng thực hiện nghi lễ cầu phúc, cầu an, cầu lộc, cầu tài và cầu sức khỏe cho tất cả mọi người, rồi tiến hành phát lộc đến các thành viên trong gia đình cũng như du khách thập phương như một lời chúc phúc về sự may mắn, thuận lợi.

Thầy cúng phát lộc đến các thành viên trong gia đình cũng như du khách thập phương

Nghi lễ kết thúc khi thầy cúng thực hiện hóa đàn, hoàn tất việc lập bàn thờ và bàn giao lại cho gia chủ để tiếp tục duy trì việc thờ cúng, giữ gìn phong tục truyền thống.

Nghi lễ thay bàn thờ gia tiên không chỉ dừng lại ở những giá trị tín ngưỡng đơn thuần mà còn chứa đựng những giá trị nhân văn vô cùng sâu sắc.

Những lễ phẩm còn lại sau nghi lễ sau khi hoàn đàn mang ý nghĩa gửi gắm ước vọng của đồng bào về sự sinh sôi, đủ đầy và bình an trong cuộc sống.

Nghi lễ là bài học thực tiễn sinh động góp phần giáo dục truyền thống hiếu kính tổ tiên, gắn kết tình cảm giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng, đồng thời trao truyền những phong tục tập quán tốt đẹp giữa các thế hệ.

Việc phục dựng, tái hiện và trình diễn nghi lễ thay bàn thờ gia tiên trong các hoạt động văn hóa đương đại không chỉ góp phần thiết thực vào công cuộc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quý báu của dân tộc Tày, mà còn trở thành cầu nối giúp công chúng hiểu sâu sắc hơn về đời sống tinh thần phong phú cùng những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp được lưu truyền vẹn nguyên qua nhiều thế hệ.