Hành vi của bạch tuộc khi đi săn khiến giới khoa học 'tranh cãi'

Các video ghi lại cảnh bạch tuộc "giáng đòn" vào những con cá bơi cùng trong chuyến đi săn. Nguồn: Eduardo Sampaio và các cộng sự, Ecology, ESA, BBC

Trong phần lớn trường hợp, nguyên nhân của hành vi này khá rõ ràng khi những con cá cố tình chen ngang giành thức ăn hoặc tỏ ra lười biếng trong lúc bạch tuộc đang cố xua mồi ra khỏi các hốc đá. 

Chuyên gia Sampaio thậm chí chia sẻ rằng, ông đã suýt sặc vì bật cười khi lần đầu tiên tận mắt chứng kiến một con bạch tuộc vung vòi đánh trúng đầu con cá dưới đáy biển.

Dù vậy, điều khiến giới khoa học thực sự bối rối là có ít nhất 2 trường hợp bạch tuộc ra tay mà không thu về bất kỳ lợi ích nào về thức ăn. Cú đánh không giúp nó xua đuổi đối thủ cạnh tranh khỏi bữa ăn, cũng chẳng mở ra đường tiếp cận con mồi đang ẩn nấp trong rặng san hô. 

Đứng trước hiện tượng này, bài báo năm 2021 đã đưa ra một số giả thuyết bao gồm việc trừng phạt để rèn luyện ý thức hợp tác cho đối tác trong tương lai, một hình thức kiểm soát hành vi tốn ít sức lực, hoặc đơn giản là nhằm xua đuổi những kẻ bám đuôi phiền phức.

"Ông trùm" của các cuộc đi săn dưới biển

Nhằm tìm kiếm lời giải rõ ràng hơn, một nghiên cứu tiếp nối được công bố trên tạp chí Nature Ecology & Evolution vào năm 2024 đã mở rộng quy mô phân tích lên hơn 100 giờ quay tại Biển Đỏ và Đại Rạn San Hô ở Australia. 

Chuyên gia Eduardo Sampaio cùng Giáo sư Iain Couzin - Giám đốc Viện Hành vi Động vật Max Planck, đã phân tích các nhóm đi săn hỗn hợp gồm một con bạch tuộc cùng 2-10 con cá. 

Kết quả phân tích cho thấy sự phân công lao động rất cụ thể, trong đó các loài cá phèn đóng vai trò do thám tích cực nhờ khả năng đánh hơi phát hiện con mồi, còn cá mú lại có xu hướng nấp phía sau để chờ cơ hội ăn ké.

Trong đội hình săn mồi liên loài này, bạch tuộc đóng vai trò là kẻ ra quyết định trung tâm, kiểm soát nhịp độ và thời điểm di chuyển của toàn bộ nhóm. Những con cá tích cực giữ cho nhóm di chuyển liên tục thường được bình an vô sự, trong khi những con cá lười biếng đứng trông chờ thụ động, đặc biệt là cá mú, sẽ trở thành mục tiêu chịu nhiều cú đánh nhất. 

Giới nghiên cứu gọi cơ chế này là sự kiểm soát đối tác, nơi thủ lĩnh nhóm sử dụng các biện pháp răn đe cơ học để duy trì hiệu quả săn mồi chung và ép các thành viên thụ động phải đóng góp sức lực.

Bạch tuộc được cho là thống lĩnh một nhóm săn mồi với 2-10 con cá. Ảnh: Eduardo Sampaio/Campus.Kn 

Dù mô hình kiểm soát đối tác nhận được nhiều sự đồng thuận, một số nhà nghiên cứu nhận thức động vật biển vẫn đưa ra góc nhìn hoài nghi. 

Tiến sĩ Jennifer Mather, nhà nghiên cứu bạch tuộc nổi tiếng thế giới, nhận định cá không phải là đối tác hợp tác đúng nghĩa mà chỉ là những kẻ cơ hội đi theo và lợi dụng sự xáo động do bạch tuộc tạo ra khi kiếm ăn. 

Theo góc nhìn này, cú ra đòn của bạch tuộc đơn thuần là phản ứng của một kẻ săn mồi đơn độc đang xua đuổi kẻ bám đuôi gây phiền hà, chứ không mang hàm ý trừng phạt hay dạy dỗ đồng minh.

Bất chấp những tranh cãi chưa hồi kết, các dữ liệu được ghi nhận cẩn trọng qua nhiều năm cho thấy các cuộc đi săn kết hợp này sở hữu cấu trúc xã hội vô cùng phức tạp. 

Trong cấu trúc này, bạch tuộc dường như có khả năng của một "ông trùm", khi biết rõ ai đang tích cực hỗ trợ và ai đang làm biếng, từ đó đưa ra các phản ứng thực tế mà khoa học vẫn đang tiếp tục giải mã.