Hát Xoan - Âm vang cội nguồn trong đời sống đương đại

Du khách quốc tế trải nghiệm với các nghệ nhân hát Xoan tại đình Hùng Lô.

Di sản trong mạch sống cộng đồng

Tháng Ba âm lịch, dòng người lại tìm về đất Tổ. Trong hành trình ấy, bên cạnh việc dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng, nhiều người tìm đến những không gian gần gũi hơn - nơi Hát Xoan Phú Thọ vẫn được thực hành theo cách tự nhiên nhất.

Năm nay, từ ngày 22-26/4 (tức mùng 6-10/3 âm lịch), trong khuôn khổ Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng, các phường Xoan gốc tổ chức biểu diễn tại những điểm di sản tiêu biểu: Đình An Thái, đình Thét, miếu Lãi Lèn, đình Kim Đái và đình Hùng Lô. Đây không chỉ là địa điểm biểu diễn, mà chính là “không gian sống” của di sản - nơi những làn điệu Xoan đã hình thành, được truyền dạy và lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Ở những mái đình ấy, không gian diễn xướng giữ gần như nguyên vẹn cấu trúc truyền thống. Tiếng trống cửa đình vang lên, nhịp phách được giữ chắc, đào - kép bước ra trong trang phục cổ. Những động tác múa, lời ca, cách xướng - họa… đều tuân theo khuôn thức đã định hình từ xa xưa. Điều này tạo nên một cảm giác liền mạch: quá khứ và hiện tại không bị đứt đoạn, mà nối tiếp nhau một cách tự nhiên.

Những làn điệu Xoan cổ mượt mà, sâu lắng theo đúng lề lối ấy không chỉ mang giá trị nghệ thuật, mà còn mở ra một không gian cảm xúc đặc biệt. Ở đó, người nghe dễ dàng nhận ra sự hòa quyện giữa yếu tố thiêng và đời: từ lời ca ca ngợi công đức tổ tiên, cầu mong mùa màng, đến những câu hát giao duyên đậm chất dân gian.

Du khách về Phú Thọ dịp này thường không dừng lại ở việc “nghe”. Họ tham gia vào các hoạt động trải nghiệm: học hát, gõ phách, tham gia trò diễn trong chặng hát hội. Tại các làng cổ như Hùng Lô hay Kim Đức, những trải nghiệm ấy diễn ra ngay trong không gian sinh hoạt cộng đồng, khiến di sản trở nên gần gũi và dễ cảm nhận hơn.

Trong lịch trình, du khách có thể kết nối nhiều điểm đến: từ Khu Di tích lịch sử Đền Hùng - nơi thực hành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, đến Bảo tàng Hùng Vương - nơi lưu giữ các lớp trầm tích lịch sử, rồi về các làng cổ để nghe Xoan. Hành trình ấy không chỉ là du lịch, mà là một cách tiếp cận di sản theo chiều sâu. Việc tổ chức trình diễn hát Xoan trong dịp Giỗ Tổ không chỉ là hoạt động văn hóa đơn thuần, mà còn là minh chứng cho nỗ lực của Phú Thọ trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới.

Một điểm đáng chú ý là hát Xoan chưa từng tách khỏi đời sống. Nó không bị “đóng khung” trong không gian trưng bày, mà vẫn tồn tại trong sinh hoạt thường nhật của cộng đồng. Những buổi tập luyện cuối tuần, những lớp truyền dạy, những dịp lễ hội… chính là nơi di sản tiếp tục được nuôi dưỡng.

Chính vì vậy, những làn điệu Xoan thấm đậm tình đất, tình người Phú Thọ luôn tạo được sức hút riêng. Người nghe có thể chưa hiểu hết lời ca, nhưng vẫn cảm nhận được sự chân thành, mộc mạc và chiều sâu văn hóa ẩn trong từng nhịp phách, từng câu hát.

Hát Xoan (hay hát Xuân, Khúc môn đình) là loại hình dân ca cổ của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ, gắn với tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng. Theo truyền thống, hát Xoan được diễn xướng vào mùa Xuân tại đình, miếu làng nhằm cầu mùa màng tươi tốt, cộng đồng bình an.

Giá trị từ cội nguồn và hành trình lan tỏa

Từ góc nhìn lịch sử - văn hóa, hát Xoan là một trong những loại hình dân ca cổ nhất của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ. Tương truyền, loại hình này đã xuất hiện từ thời Vua Hùng, gắn với lễ hội mùa Xuân và tín ngưỡng cầu mùa.

Không gian diễn xướng chủ yếu là đình, miếu - những trung tâm văn hóa của làng xã. Tại đó, hát Xoan giữ vai trò như một phương thức giao tiếp đặc biệt giữa con người với thần linh và tổ tiên. Vì thế, tên gọi “hát cửa đình” không chỉ phản ánh địa điểm, mà còn hàm chứa ý nghĩa văn hóa sâu xa.

Về nghệ thuật, hát Xoan là một chỉnh thể tổng hợp, kết hợp hát, múa và nhạc. Ba chặng diễn xướng - nghi lễ, quả cách và hội - tạo nên một cấu trúc chặt chẽ. Trong đó, phần nghi lễ mang tính trang nghiêm, phần quả cách thể hiện kỹ thuật, còn phần hội mở ra không gian giao duyên, giao cảm cộng đồng. Chính sự phân tầng này giúp hát Xoan vừa có chiều sâu tín ngưỡng, vừa có sức sống đời thường.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian tỉnh Phú Thọ Phạm Bá Khiêm, hát Xoan là “kho tư liệu quý báu phản ánh lao động sản xuất, tình cảm, phong tục tập quán của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ”. Nhận định ấy cho thấy, mỗi làn điệu không chỉ là âm nhạc, mà còn là một “ký ức văn hóa” được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Hành trình của hát Xoan Phú Thọ trong thời gian qua cho thấy rõ sức sống của một di sản khi được đặt trong cộng đồng. Năm 2011, di sản được UNESCO ghi danh là cần bảo vệ khẩn cấp. Đến năm 2017, hát Xoan đã được đưa ra khỏi tình trạng này và trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại - một bước chuyển đáng chú ý.

Kết quả ấy không phải ngẫu nhiên. Những năm qua, tỉnh Phú Thọ đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm gìn giữ di sản. Trước hết là phục hồi không gian diễn xướng truyền thống: tu bổ đình, miếu, khôi phục các tập tục gắn với hát Xoan như giữ cửa đình, kết nghĩa giữa các phường Xoan.

Cùng với đó, hoạt động truyền dạy được duy trì thường xuyên. Tại bốn phường Xoan gốc, các nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn thế hệ trẻ, đảm bảo sự kế nối liên tục. Hàng trăm học viên đã tham gia các lớp truyền dạy trong những năm gần đây, tạo nên một lực lượng kế cận đáng kể.

Một bước đi mang tính chiến lược là đưa hát Xoan vào trường học. Khi di sản được lồng ghép vào chương trình giáo dục, nó không còn là “di sản của quá khứ”, mà trở thành một phần trong trải nghiệm học tập của học sinh. Từ những giờ học âm nhạc đến các hoạt động ngoại khóa, hát Xoan dần hình thành sự gắn bó tự nhiên với thế hệ trẻ.

Song song với bảo tồn, việc phát huy giá trị di sản cũng được chú trọng. Các chương trình biểu diễn phục vụ du khách được tổ chức thường xuyên, đặc biệt trong dịp lễ hội. Những không gian như miếu Lãi Lèn, đình Hùng Lô… trở thành điểm đến quen thuộc trong các tour du lịch văn hóa.

Du khách không chỉ dừng lại ở việc thưởng thức, mà còn có thể tham gia trải nghiệm: học hát, gõ phách, tìm hiểu lịch sử và ý nghĩa của từng làn điệu. Cách tiếp cận này giúp nâng cao giá trị trải nghiệm, đồng thời tạo sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long cho rằng cần xây dựng một bức tranh tổng thể, đa dạng của âm nhạc hát Xoan, đồng thời ghi lại các cuộc trò chuyện với nghệ nhân. Đây là một hướng đi quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi di sản cần được tiếp cận bằng nhiều phương thức khác nhau, trong đó có không gian số.

Ở cấp độ cộng đồng, vai trò của nghệ nhân vẫn mang tính quyết định. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - Trùm phường Xoan An Thái, chia sẻ rằng lượng du khách tìm đến ngày càng đông, và điều đó khiến trách nhiệm truyền dạy trở nên nặng nề hơn. Những buổi tập luyện vào cuối tuần, những lớp học tự nguyện chính là cách di sản được giữ gìn một cách bền bỉ.

Ngày nay, hát Xoan không chỉ vang lên trong sân đình, mà còn xuất hiện trên sân khấu, trong các chương trình nghệ thuật, trên các nền tảng số. Tuy vậy, cốt lõi của di sản vẫn nằm ở cộng đồng - nơi nó được thực hành, truyền dạy và tiếp nối qua từng thế hệ.

Từ cội nguồn văn hóa dân tộc, hát Xoan đang từng bước lan tỏa trong đời sống hiện đại. Hát Xoan tồn tại bằng chính sự bền bỉ của cộng đồng và sức hấp dẫn nội tại của một loại hình dân ca độc đáo.