Hệ lụy kép 'ngủ ngày, cày đêm'

Chịu áp lực tiến độ với các đối tác nước ngoài, chị N.H (25 tuổi, ở TP HCM) thường thức từ 23 giờ đến 3-4 giờ sáng hôm sau. Ban đầu, chị vẫn ngủ bù ban ngày nên không thấy vấn đề gì, song chỉ sau vài tháng, nhiều biến cố sức khỏe xuất hiện.

Hao tổn, bào mòn

Chị bắt đầu khó ngủ, mệt mỏi, đầu óc nặng nề, giảm tập trung, đồng thời cáu gắt, đau cổ vai gáy và đau đầu, chưa kể quầng mắt thâm rõ, da sạm, rối loạn tiêu hóa và nóng trong người. Đi khám, bác sĩ chẩn đoán chị bị rối loạn giấc ngủ kéo dài, kèm mệt mỏi và tăng cân.

“Ngủ ngày, cày đêm” lâu dài tác động xấu đến sức khỏe giới trẻ

ThS-BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Trưởng Khoa Nội thần kinh - Bệnh viện Quân y 175 (TP HCM), cho biết các trường hợp đến khám do rối loạn giấc ngủ chiếm tỉ lệ lớn, nhóm tuổi gặp nhiều nhất là 20-35 tuổi. Biểu hiện thường gặp là khó ngủ, trằn trọc, ngủ chập chờn, đau đầu mạn tính, tim hồi hộp, cáu gắt, giảm tập trung.

Nhiều người trẻ nghĩ rằng ngủ bù ban ngày là đủ nhưng nếu kéo dài, các triệu chứng này có thể tiến triển thành rối loạn giấc ngủ mạn tính, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe tổng thể. Thức khuya không chỉ là thay đổi giờ sinh hoạt mà còn đảo lộn nhịp sinh học, ảnh hưởng tiêu cực đến hầu hết hệ cơ quan. "Ban đêm, cơ thể tiết melatonin, hormone phục hồi tế bào và kích hoạt hệ thống "dọn rác" của não bộ giúp đào thải độc tố tích tụ trong ngày. Khi phải hoạt động vào thời điểm này, nội tiết bị rối loạn, xuất hiện hiện tượng lệch múi giờ xã hội (social jet lag). Ngủ bù ban ngày dù đủ thời gian cũng không thể phục hồi chất lượng như giấc ngủ đêm" - BS Nghĩa chỉ rõ.

Hệ quả rõ ràng nhất là suy giảm nhận thức khả năng tập trung, ghi nhớ ngắn hạn và xử lý tình huống đều giảm, gây sai sót công việc, đặc biệt vào cuối năm. Đáng chú ý, thức khuya còn tăng nguy cơ đột quỵ, kích hoạt hệ thần kinh giao cảm khiến huyết áp và nhịp tim tăng. Với người trẻ có yếu tố nguy cơ như béo phì, hút thuốc, tăng huyết áp, thiếu ngủ có thể kích hoạt cơn đột quỵ hoặc thiếu máu não thoáng qua. Ngoài ra, rối loạn cảm xúc cũng xuất hiện dễ cáu gắt, lo âu, trầm cảm do ảnh hưởng đến các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine. Đồng thời, người thức khuya thường ăn đêm, ưu tiên đồ ngọt và thức ăn nhanh, dẫn đến rối loạn chuyển hóa, đề kháng insulin tạm thời, tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường type 2 và gánh nặng lâu dài cho tim mạch. Hệ miễn dịch suy yếu khiến cơ thể dễ mắc cúm, cảm lạnh, đặc biệt trong dịp Tết.

Thêm những cảnh báo

Dưới góc độ y học cổ truyền, TS-BS Kiều Xuân Thy, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM (cơ sở 3), khuyến cáo thói quen thức khuya và ngủ bù ban ngày không chỉ là vấn đề sinh hoạt mà còn làm rối loạn trật tự âm dương, khí huyết và chức năng tạng phủ. Các tạng tâm, can, tỳ, thận chịu tác động rõ rệt. Tâm chủ thần minh, chịu trách nhiệm cho tinh thần và giấc ngủ; thức khuya khiến tâm huyết hao tổn, dẫn đến hồi hộp, lo âu, giấc ngủ chập chờn và mộng mị. Can chủ sơ tiết và tàng huyết; khí huyết không quy can đầy đủ, người trẻ dễ cáu gắt, tức ngực, hoa mắt chóng mặt, mất ngủ. Tỳ chủ vận hóa, nuôi dưỡng khí huyết; thức đêm kéo dài làm tỳ khí hư, sinh mệt mỏi, ăn kém, đầy bụng, rối loạn tiêu hóa. Thận là gốc tiên thiên, tàng tinh, chủ sinh trưởng và phục hồi; thức khuya kéo dài làm thận tinh hao tổn, gây lưng gối mỏi, tai ù, nóng trong, giảm sinh lực và mệt mỏi kéo dài.

BS Nghĩa giải thích thêm hệ thống đào thải độc tố não hoạt động kém khi ngủ ban ngày, khiến người trẻ cảm giác nặng đầu, lờ đờ. Giấc ngủ REM chủ yếu vào cuối đêm bị cắt ngắn khiến khả năng sáng tạo, giải quyết vấn đề giảm rõ rệt. Về cảm xúc, thiếu ngủ tạo vòng xoắn tiêu cực: Dễ kích động, lo âu, chán nản, giảm hiệu quả công việc và chất lượng sống.

Hệ tim mạch và nội tiết cũng chịu tổn thương. Thiếu ngủ làm huyết áp không giảm về đêm, tăng nguy cơ đột quỵ, suy tim, xơ vữa động mạch sớm; cortisol kéo dài gây teo cơ, tích mỡ bụng, lão hóa da, suy giảm miễn dịch; hormone tăng trưởng giảm làm cơ bắp kém phục hồi; rối loạn hormone sinh dục ảnh hưởng khả năng sinh sản. Dấu hiệu cảnh báo cơ thể quá tải bao gồm "sương mù não", đau đầu căng thẳng, giật mí mắt, vi giấc ngủ, cáu gắt, thèm đồ ngọt, mắc bệnh vặt, da xỉn màu, nổi mụn, rối loạn tiêu hóa, tim đập nhanh. Khi xuất hiện 2 đến 3 nhóm dấu hiệu, cần ưu tiên giấc ngủ ngay lập tức.

Các bác sĩ cảnh báo thức khuya "chạy deadline" là "cái bẫy" năng suất, tạo tập trung giả nhưng giảm hiệu quả vì vỏ não trước trán mệt mỏi, tỉ lệ sai sót tăng, sáng tạo suy giảm, vòng luẩn quẩn mệt mỏi, bệnh tật hình thành. Giải pháp là ngủ sớm (23-24 giờ), dậy sớm (4-5 giờ), bảo vệ khung giờ ngủ cốt lõi, tận dụng giờ vàng buổi sáng.

Việc điều trị rối loạn giấc ngủ, bác sĩ không ưu tiên thuốc ngay từ đầu mà áp dụng liệu pháp nhận thức, hành vi, vệ sinh giấc ngủ nghiêm ngặt, tái thiết lập đồng hồ sinh học, ánh sáng tự nhiên và melatonin liều thấp là biện pháp nền tảng. Thuốc ngủ chỉ dùng khi cần, ưu tiên ngắn hạn và ít gây lệ thuộc. "Người trẻ cần quản lý năng lượng, không chỉ thời gian; xác định khung giờ tập trung cao, ngắt kết nối công nghệ trước khi ngủ, ưu tiên dinh dưỡng hợp lý. Chỉ khi bảo vệ giấc ngủ, cơ thể mới tránh được "cái bẫy" năng suất và duy trì sức khỏe lâu dài" - BS Nghĩa nhấn mạnh.

Bài và ảnh: HẢI YẾN