Hệ sinh thái dữ liệu quốc gia hiện đại, an toàn: Yêu cầu tất yếu của mỗi quốc gia

Thống kê - Trụ cột bảo đảm chất lượng của hệ sinh thái dữ liệu

Theo Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính), bà Nguyễn Thị Hương: Trong hệ sinh thái DLQG, DL được tạo ra từ nhiều nguồn khác nhau và từ nhiều chủ thể khác nhau như các cơ quan quản lý Nhà nước, doanh nghiệp (DN), tổ chức xã hội và người dân, nhưng không phải mọi DL đều có giá trị sử dụng trực tiếp trong quản lý Nhà nước. Trong hệ sinh thái này, DLTK được xem là những “bằng chứng thực tiễn” xác thực; Là một nguồn DL chính thống, đáng tin cậy nhất. Đây là DL đã được chuẩn hóa, kiểm chứng và tích hợp từ nhiều nguồn khác nhau bảo đảm độ chính xác, đầy đủ, nhất quán, kịp thời và có khả năng kết nối, bảo đảm DL được chia sẻ “đúng, đủ, sạch, sống và liên thông” và sử dụng chính thống trong các cơ quan Nhà nước phục vụ quản lý điều hành.

Bà Nguyễn Thị Hương - Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính)

Trong các chủ thể sản xuất DL, Cơ quan thống kê quốc gia (TKQG) có vị trí, vai trò đặc biệt. Cơ quan TKQG bảo đảm chất lượng, tính khách quan, trung thực, đầy đủ, kịp thời của số liệu thông qua việc thực hiện vai trò điều phối thống kê, ban hành và áp dụng thống nhất các tiêu chuẩn, chuẩn mực thống kê, hay nói cách khác Cơ quan TKQG thiết lập và hình thành “ngôn ngữ chung của hệ thống DLQG”; Bảo đảm DL được thu thập, biên soạn thống nhất, có thể so sánh, chia sẻ trong nội bộ quốc gia cũng như so sánh quốc tế.

Trong một môi trường DL có nhiều nguồn DL khác nhau, nguy cơ sai lệch, trùng lặp, bỏ sót hoặc thiếu nhất quán giữa các nguồn DL là rất lớn. Với hệ thống phương pháp luận chặt chẽ và quy trình sản xuất thông tin TK khoa học, Cơ quan TKQG có khả năng tổng hợp, kiểm chứng và xử lý DL từ nhiều nguồn khác nhau, bảo đảm thông tin được công bố minh bạch, chính xác và đáng tin cậy.

Thực tiễn cho thấy, DLTK được biên soạn theo phương pháp khoa học; Có chất lượng; Bảo đảm tính khách quan, đầy đủ, chính xác, kịp thời; Đa dạng về chủng loại, phân tổ chi tiết theo các đối tượng quản lý, theo kỳ thu thập và không gian địa lý. Cơ quan TK đã cung cấp ngày càng nhiều DL phục vụ sự lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và các địa phương. Những DL này là cơ sở để đánh giá tác động của các chính sách, đề án kinh tế lớn, các cú sốc ảnh hưởng đến kinh tế vĩ mô và đề xuất các kịch bản tăng trưởng… Đặc biệt là các thông tin phản ánh mô hình kinh tế mới: Kinh tế số, xã hội số, kinh tế tuần hoàn, kinh tế biển, tăng trưởng xanh, logistics, phát triển bền vững… DL do cơ quan TK cung cấp không chỉ phục vụ hiệu quả cho quản lý và điều hành trong nước mà còn góp phần nâng cao uy tín, vị thế và năng lực của quốc gia trên trường quốc tế, qua đó tạo dựng niềm tin đối với các nhà đầu tư và các đối tác phát triển.

“Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế DL đang bùng nổ trên toàn cầu, việc khẳng định vị thế, vai trò của cơ quan TK trong bộ máy Nhà nước không chỉ là yêu cầu về chuyên môn, mà còn là điều kiện quan trọng để xây dựng một hệ sinh thái DLQG chất lượng, minh bạch, hiệu quả và bền vững” – Bà Nguyễn Thị Hương nhấn mạnh.

Cơ quan thống kê quốc gia - “Người giám hộ dữ liệu”

Cục trưởng Cục Thống kê cho biết, mọi quốc gia trên thế giới đều tồn tại hệ thống TK Nhà nước, trong đó Cơ quan TKQGđảm trách hoạt động TK Nhà nước, có chức năng sản xuất, công bố và cung cấp thông tin TK chính thức về kinh tế - xã hội của quốc gia, bảo đảm so sánh quốc tế; Chủ trì, điều phối hệ thống TKQG; Là trung tâm kiến thức về thống kê; Là đại diện quốc gia trong hợp tác quốc tế về TK.

Vai trò của TK Nhà nước cũng được thể hiện rõ qua vị trí tổ chức của cơ quan TKQG tại các nước trên thế giới nhằm đảm bảo tính độc lập về chuyên môn. Hiện nay, 54 quốc gia trên thế giới có cơ quan TK Nhà nước thuộc Chính phủ, Tổng thống, Chủ tịch nước hoặc hoạt động theo mô hình cơ quan độc lập. Ví dụ, cơ quan TK của Trung Quốc thuộc Chính phủ; Cơ quan TK của In-đô-nê-xi-a thuộc Tổng thống; Cơ quan TK của Vương quốc Anh là cơ quan độc lập và báo cáo trực tiếp với Quốc hội. Ở nhiều quốc gia khác như Ấn Độ, Hà Lan, Ba Lan, Áo, Bồ Đào Nha…, cơ quan TKQG thuộc Chính phủ.

Một ví dụ điển hình tại châu Á là Hàn Quốc. Trong quá trình sắp xếp lại hệ thống tổ chức chính phủ, từ ngày 01/10/2025, Cục Thống kê Hàn Quốc (KOSTAT) được nâng cấp thành Bộ Dữ liệu và Thống kê, trực thuộc Thủ tướng. Đây là lần tái tổ chức lớn nhất của hệ thống TK nước này trong hơn ba thập niên, đưa cơ quan TK trở thành trung tâm điều phối DL của quốc gia, quản lý DL hành chính trên phạm vi toàn chính phủ và hỗ trợ phát triển trí tuệ nhân tạo cũng như hoạch định chính sách dựa trên DL.

Vị thế của Cơ quan TKQG cũng được thể hiện thông qua vị trí, vai trò của người đứng đầu. Để có được thông tin TK chất lượng, đáng tin cậy phục vụ lãnh đạo, quản lý, điều hành và từ thực tiễn TK thế giới cho thấy, để thực hiện tốt vai trò “giám hộ DL”, cần bảo đảm một số điều kiện cơ bản:

(1) Quốc gia phải có hệ thống TK Nhà nước, trong đó cơ quan TKQG là tổ chức duy nhất chịu trách nhiệm sản xuất, công bố thông tin TK chính thức, đồng thời điều phối hệ thống TK và đại diện quốc gia trong hợp tác quốc tế. Cơ quan TKQG thực hiện vai trò trung tâm trong hệ sinh thái DLQG; Là “người giám hộ DL” của hệ thống DL công, chịu trách nhiệm điều phối, chuẩn hóa và bảo đảm chất lượng thông tin phục vụ quản lý Nhà nước. Vai trò này ngày càng trở nên quan trọng khi hệ sinh thái DL ngày càng mở rộng, bao gồm cả DL hành chính, DL lớn và các nguồn DL từ khu vực tư nhân;

(2) Mô hình tổ chức TK theo ngành dọc được nhiều quốc gia áp dụng do phù hợp với việc thu thập thông tin từ cơ sở và phục vụ đồng thời nhu cầu quản lý của Trung ương và địa phương;

(3) Hoạt động TK phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc và chuẩn mực của Liên hợp quốc;

(4) Hệ thống TK cần được tổ chức theo hướng bảo đảm tính độc lập về chuyên môn, nghiệp vụ. Hoạt động TK phải được thực hiện trên cơ sở khoa học, khách quan và không chịu sự can thiệp mang tính hành chính hoặc chính trị trong quá trình biên soạn và công bố số liệu. Tính độc lập chuyên môn giúp bảo đảm các thông tin TK phản ánh trung thực tình hình kinh tế - xã hội, từ đó tạo dựng niềm tin của xã hội đối với số liệu chính thức;

(5) Cơ quan TK cần được trao quyền tiếp cận các nguồn DL mọi cấp và được đầu tư nguồn lực, công nghệ hiện đại trong sản xuất, tổng hợp và phổ biến thông tin TK. Việc bảo đảm cho cơ quan TK có quyền tiếp cận đầy đủ các nguồn DL, có thẩm quyền điều phối hệ thống TK và có tính độc lập trong hoạt động chuyên môn là điều kiện cần thiết để hệ thống TK có thể thực hiện tốt vai trò của mình./.

“Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế DL phát triển mạnh mẽ, việc xây dựng hệ sinh thái DLQG đang trở thành một yêu cầu tất yếu đối với mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, hệ sinh thái DLQG đang từng bước được hình thành với các trụ cột quan trọng như hạ tầng DL, các cơ sở DLQG, cơ chế chia sẻ DL và mô hình quản trị DL thống nhất. Trong quá trình đó, việc củng cố vị thế của cơ quan TK với vai trò trung tâm trong chuẩn hóa, điều phối và bảo đảm chất lượng DL có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Khi DL ngày càng trở thành nền tảng của quản trị hiện đại, TK không chỉ là công cụ đo lường mà còn giữ vai trò bảo đảm tính tin cậy và minh bạch của hệ thống DLQG”.

Hương Trang