Hệ thống Buk-M2E của Venezuela thất thủ: Khi lá chắn phòng không trở thành mục tiêu

Vài năm trước, khi Venezuela đưa tổ hợp Buk-M2E vào biên chế, truyền thông nước này mô tả đây là “lá chắn thép”, đủ sức tạo ra vùng cấm trên bầu trời, ngăn chặn mọi nguy cơ từ các mục tiêu bay tầm trung.

Với thiết kế theo dạng tổ hợp cơ động, lại được gọi bằng cái tên giàu tính biểu tượng - “4 ngón tay thần chết” - Buk-M2E được kỳ vọng sẽ thay đổi đáng kể tư duy phòng không của Caracas.

Theo tài liệu kỹ thuật, Buk-M2E có khả năng phát hiện và đánh chặn nhiều loại mục tiêu: máy bay, trực thăng, tên lửa hành trình và thậm chí là UAV tốc độ cao.

Radar đa chức năng kết hợp bệ phóng đặt trên khung gầm cơ động cho phép hệ thống vừa di chuyển vừa tác chiến, giảm nguy cơ bị đối phương phát hiện và tiêu diệt.

Trên lý thuyết, đó là một hệ thống linh hoạt, “đánh rồi rút”, phù hợp với chiến tranh hiện đại. Nhưng thực tế chiến trường lại đi theo một hướng khác.

Trong các cuộc đối đầu gần đây, Buk-M2E không chỉ không phát huy hết khả năng, mà còn trở thành mục tiêu bị săn lùng. Nhiều yếu tố đã góp phần dẫn đến nghịch lý này.

Trước hết, việc bố trí hệ thống trong các khu vực cố định hoặc bán cố định khiến ưu thế cơ động bị triệt tiêu.

Khi radar bật liên tục để trực chiến, dấu hiệu điện tử của tổ hợp nhanh chóng bị đối phương thu thập, xác định vị trí và lên phương án tấn công.

Thứ hai, sự thay đổi của chiến trường hiện đại - đặc biệt là sự bùng nổ các loại UAV trinh sát giá rẻ kết hợp vũ khí chính xác - đã khiến những hệ thống vốn đắt đỏ trở nên dễ bị lộ diện và bị tiêu diệt.

Chỉ cần một UAV nhỏ phát hiện vị trí, dữ liệu lập tức được truyền về để điều chỉnh hỏa lực tấn công.

Trong một số trường hợp, các bệ phóng Buk-M2E bị đánh trúng trước khi kịp triển khai đầy đủ quy trình chiến đấu.

Một vấn đề khác đến từ con người. Việc vận hành Buk-M2E đòi hỏi kíp chiến đấu được huấn luyện bài bản, liên tục diễn tập và cập nhật chiến thuật mới.

Khi quy trình huấn luyện không theo kịp sự thay đổi của đối phương, hệ thống dù hiện đại đến mấy cũng trở nên bị động.

Những sai sót nhỏ - từ việc bật radar quá lâu, lựa chọn vị trí triển khai thiếu che chắn, cho đến chậm trễ trong chuyển trạng thái - đều có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Từ góc nhìn chiến lược, câu chuyện của Buk-M2E tại Venezuela phản ánh một thực tế rộng hơn: không có vũ khí nào là “bất khả xâm phạm”.

Công nghệ cao nếu không được sử dụng đúng cách, đặt đúng bối cảnh, sẽ trở thành gánh nặng.

Chi phí bỏ ra để mua sắm, bảo dưỡng và vận hành rất lớn, nhưng hiệu quả lại không tương xứng khi đối phương khai thác tốt các điểm yếu.

Việc nhiều tổ hợp bị phá hủy không chỉ là thiệt hại vật chất, mà còn tác động mạnh đến tâm lý. Một hệ thống từng được quảng bá như biểu tượng răn đe, nay bị loại khỏi chiến trường, khiến uy tín phòng không bị đặt dấu hỏi.

Đồng thời, điều này cũng buộc Caracas phải xem xét lại cách tiếp cận: phụ thuộc quá nhiều vào một số vũ khí “mang tính biểu tượng” có thể không còn phù hợp trong bối cảnh xung đột hiện đại.

Nhìn rộng hơn, bài học rút ra từ Buk-M2E là sự cần thiết của chiến tranh thông tin - kết hợp giữa che giấu dấu vết điện tử, phân tán lực lượng, cơ động liên tục và phối hợp đa tầng.

Chỉ như vậy, các hệ thống phòng không tầm trung mới có thể sống sót đủ lâu để thực sự phát huy tác dụng.

Trong khi đó, “4 ngón tay thần chết” - thay vì gieo rắc nỗi sợ - lại trở thành ví dụ điển hình cho thấy mọi ưu thế công nghệ đều có thể bị vô hiệu hóa, nếu chiến trường thay đổi nhanh hơn khả năng thích ứng.

Việt Hùng