Hiến kế chọn công nghệ lò phản ứng cho nhà máy điện hạt nhân Việt Nam

Lò phản ứng hạt nhân có tuổi thọ dài, lên tới 60-80 năm, đi kèm khả năng vận hành ổn định, dễ dự báo. Ảnh: Pexels.

Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia đang phát triển có mức tiêu thụ năng lượng cao nhất Đông Nam Á. Theo Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII) ban hành năm 2023, nhu cầu điện của Việt Nam dự báo tăng gấp 5 lần vào năm 2050, tốc độ tăng trưởng vượt nhiều quốc gia trong khu vực như Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Philippines.

Song song với áp lực từ nhu cầu năng lượng, Việt Nam đã đưa ra cam kết về chuyển dịch sang năng lượng sạch, đặc biệt tại COP26 về mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Áp lực kép từ tăng trưởng tiêu thụ điện và yêu cầu khử carbon sâu rộng buộc Việt Nam phải đa dạng hóa nguồn điện trong dài hạn.

Lợi thế của điện hạt nhân

Theo Quy hoạch điện VIII, điện hạt nhân được xác định là nguồn năng lượng tiềm năng, ưu điểm nổi bật như không phát thải carbon, công suất lớn và khả năng cung cấp điện ổn định, qua đó bổ trợ hiệu quả cho các nguồn năng lượng tái tạo có tính biến động cao như điện mặt trời, điện gió.

Tiến sĩ Richard Ramsawak, Giảng viên cấp cao ngành Kinh tế tại Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng khi so sánh với điện mặt trời và điện gió, năng lượng hạt nhân có lợi thế chi phí nhưng đối mặt với thách thức nhất định, đặc biệt xét các yếu tố đầu tư dài hạn, vận hành và bảo trì.

Theo ông, dù chi phí xây dựng các nhà máy điện hạt nhân rất cao, song các lò phản ứng hạt nhân có tuổi thọ dài, lên tới 60-80 năm và khả năng vận hành ổn định, dễ dự báo.

“Tuổi thọ dài giúp chi phí điện bình quân của năng lượng hạt nhân thấp hơn so với các nguồn năng lượng tái tạo. Trong khi đó, năng lượng tái tạo có vòng đời ngắn hơn, cần nâng cấp thường xuyên và sản lượng điện phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết”, Tiến sĩ Ramsawak phân tích.

Do các nhà máy điện hạt nhân cung cấp nguồn điện nền ổn định sẽ giúp giảm chi phí liên quan lưu trữ năng lượng và ổn định lưới điện. Tuy nhiên, các lợi thế này chỉ được hiện thực hóa nếu Việt Nam xây được nền tảng pháp lý, thể chế và nguồn nhân lực mạnh.

Nhu cầu điện của Việt Nam được dự báo tăng gấp 5 lần vào năm 2050. Ảnh: Unsplash.

Lò phản ứng công suất nhỏ là lựa chọn hợp lý

Theo Giáo sư Bob Baulch đến từ bộ môn Kinh tế tại Đại học RMIT, bài toán tài chính là vấn đề then chốt trong phát triển điện hạt nhân tại Việt Nam. Cách thức huy động nguồn lực đầu tư sẽ gắn chặt với việc lựa chọn loại hình nhà máy điện hạt nhân phù hợp.

Với đặc thù chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, chi phí xử lý chất thải hạt nhân, chi phí tháo dỡ nhà máy khi hết vòng đời, cùng các yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, mô hình xây dựng - vận hành - chuyển giao (BOT) truyền thống có lẽ không phù hợp với năng lượng hạt nhân ở Việt Nam.

Thay vào đó, Giáo sư Baulch đánh giá cao tiềm năng của các mô hình hợp tác công - tư, đặc biệt là việc triển khai các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR).

Theo ông, việc lắp đặt lò phản ứng SMR mang lại lợi thế cho Việt Nam, gồm thời gian xây dựng ngắn hơn, ít rủi ro đội vốn và chậm tiến độ, đồng thời yêu cầu vốn đầu tư ban đầu thấp hơn so với các lò phản ứng quy mô lớn. Ngoài ra, các lò SMR có khả năng mở rộng linh hoạt theo nhu cầu năng lượng tăng dần, tạo điều kiện cho Việt Nam “nhảy cóc” về công nghệ.

“Những ưu điểm này khiến SMR hấp dẫn đối với các nhà đầu tư nước ngoài”, ông nhấn mạnh.

Việc cần làm tiếp theo

Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) đã thiết lập một lộ trình tương đối rõ ràng cho việc phát triển các nhà máy điện hạt nhân, bao trùm toàn bộ các giai đoạn từ phê duyệt địa điểm, đánh giá thiết kế, cấp phép xây dựng, vận hành thử đến vận hành chính thức.

Luật cũng yêu cầu sự giám sát chặt chẽ của cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia, đồng thời quy định việc xây dựng một nền tảng số thống nhất cho công tác cấp phép và báo cáo, nhằm tăng cường tính minh bạch và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Theo Tiến sĩ Ramsawak, tính phức tạp và thời gian vận hành dài của các nhà máy điện hạt nhân đòi hỏi Việt Nam phải sớm xây dựng thể chế và đội ngũ chuyên môn kỹ thuật cao.

Việc đào tạo nguồn nhân lực am hiểu kỹ thuật hạt nhân, vật lý lò phản ứng và các quy định an toàn cần được triển khai ngay từ giai đoạn nghiên cứu khả thi, với sự hỗ trợ của các đối tác quốc tế.

Bên cạnh đó, việc lựa chọn công nghệ và địa điểm xây dựng phải tính đến các yếu tố như ổn định địa chấn, nguồn nước làm mát và khả năng đáp ứng của lưới điện, nhằm giảm thiểu rủi ro và nguy cơ vượt dự toán chi phí.

“Thông qua việc lập kế hoạch cho giai đoạn tháo dỡ/ngừng hoạt động và quản lý chất thải ngay từ đầu với các chính sách, nguồn tài chính và cơ sở hạ tầng kỹ thuật bài bản, các nhà máy điện hạt nhân sẽ ngăn ngừa được trách nhiệm pháp lý trong tương lai và tận dụng ưu điểm về chi phí dài hạn của năng lượng hạt nhân so với năng lượng tái tạo”, ông nhận định.

Hồng Nhung