Hiến pháp năm 1946 là nền tảng tư tưởng lập hiến của Việt Nam

Ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập, khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Ngày 6/1/1946, cuộc tổng tuyển cử đầu tiên bầu Quốc hội Việt Nam, một sự kiện trọng đại trong lịch sử dân tộc, đánh dấu bước phát triển nhảy vọt đầu tiên về thể chế dân chủ của nước Việt Nam.

Chỉ trong một thời gian rất ngắn, từ kỳ họp Quốc hội đầu tiên, ngày 9/11/1946, Quốc hội đã ban hành Hiến pháp. Như vậy, Hiến pháp ra đời trong bối cảnh Quốc hội mới được bầu, Cách mạng Tháng Tám mới thành công và nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới được thành lập - mang lại giá trị tư tưởng vô cùng to lớn.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thành viên Hội đồng Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra mắt sau phiên họp đầu tiên, sáng 3/9/1945. Tại phiên họp này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt vấn đề về sự cần thiết phải có một bản Hiến pháp dân chủ cho nước Việt Nam. (Ảnh: TTXVN)

Trước hết, Hiến pháp thể hiện tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khi nghiên cứu con đường hoạt động của Bác, đặc biệt với bản Yêu sách của nhân dân An Nam gửi tới Hội nghị Versailles thấy rõ được tư tưởng của Bác luôn mong muốn đất nước chúng ta phải có một bản Hiến pháp và sau này Bác thể hiện thành lời ca: “Bảy xin Hiến pháp ban hành/Trăm điều phải có thần linh pháp quyền". Có nghĩa từ năm 1919, Bác đã mong muốn nước ta sau này sẽ có một bản Hiến pháp, mà bản Hiến pháp đó có thần linh pháp quyền”.

Tại tọa đàm “Quốc hội và hoạt động lập hiến, lập pháp - Từ Hiến pháp 1946 đến cải cách thể chế trong kỷ nguyên phát triển mới”, do Báo Đại biểu nhân dân tổ chức sáng 29/12, ông Nguyễn Văn Phúc, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, nguyên Phó Trưởng Ban biên tập Hiến pháp 2013, tham gia phục vụ xây dựng Hiến pháp 1980, Hiến pháp 1992, chia sẻ rằng Hiến pháp năm 1946 ra đời trong bối cảnh Quốc hội mới được bầu, Cách mạng Tháng Tám mới thành công và nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới được thành lập mang lại giá trị tư tưởng vô cùng to lớn.

Thứ nhất, giá trị của Hiến pháp xác định chính thể của Nhà nước ta là dân chủ cộng hòa - là một Nhà nước độc lập, được thể hiện ngay trong chương đầu của bản Hiến pháp năm 1946. Hiến pháp đã xác định, củng cố tính hợp hiến và hợp pháp của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Thứ hai, Hiến pháp được xây dựng theo nguyên tắc, toàn bộ quyền lực thuộc về nhân dân, thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân; quyền tự do dân chủ của nhân dân, của người dân; đoàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, phân biệt gái trai, giai cấp, tôn giáo…

“Hiến pháp đặc biệt thiêng liêng với Tổ quốc. Còn về mặt đối ngoại, Hiến pháp như một “cuốn hộ chiếu” của quốc gia khi hội nhập, hợp tác với các nước trên thế giới. Khi đọc bản Hiến pháp của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nhân dân thế giới sẽ hiểu được đất nước Việt Nam là một đất nước như thế nào, dân tộc Việt Nam như thế nào với những giá trị tư tưởng xuyên suốt, vượt thời đại”, ông Nguyễn Văn Phúc khẳng định.

Tham gia tọa đàm, GS.TS Trần Ngọc Đường, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội nhấn mạnh tầm nhìn vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Ngay sau khi đọc Tuyên ngôn độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết tâm phải tổng tuyển cử bầu Quốc hội vì nhân dân ta đã sống hàng nghìn năm dưới chế độ phong kiến và thực dân mà không có quyền tự do dân chủ. Trong bối cảnh thù trong giặc ngoài, Hiến pháp năm 1946 ra đời như một phương tiện pháp lý sắc bén để đảm bảo quyền tự do dân chủ của nhân dân và là nền tảng cốt lõi khẳng định vị thế của một chính quyền non trẻ”.

Quang cảnh phiên họp khai mạc kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa I ngày 2/3/1946. (Ảnh tư liệu TTXVN)

Khách mời tham dự tọa đàm thống nhất với ý kiến, giá trị của Hiến pháp năm 1946 không chỉ nằm ở tính thời điểm mà còn ở tầm nhìn vượt thời đại. Theo TS Nguyễn Đình Quyền, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu lập pháp, các tiêu chí cơ bản của Nhà nước pháp quyền: quyền làm chủ của nhân dân được Hiến pháp ghi nhận và bảo đảm thực hiện; tính tối cao của Hiến pháp và pháp luật trong hoạt động của bộ máy Nhà nước, xã hội và công dân; quyền lực Nhà nước là thống nhất, có sự phân công rành mạch; quyền lực phải được kiểm soát; bảo đảm độc lập tư pháp đều được thể hiện trong Hiến pháp.

TS Nguyễn Đình Quyền phân tích, đơn cử như về dân chủ đại diện, dân chủ trực tiếp, Hiến pháp năm 1946 quy định, nhân dân có quyền phúc quyết tất cả những vấn đề liên quan đến vận mệnh của đất nước, thể hiện quyền nhân dân. Hiến pháp nói tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân, nhưng để cụ thể hóa phải thông qua quyền phúc quyết, quyền con người và nghĩa vụ cơ bản công dân mới thể hiện được.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định một trong những nguyên lý của Nhà nước pháp quyền là quyền lực được bầu là quyền lực gốc, tất cả các quyền lực khác là quyền lực phái sinh, đó là nguyên lý quyền Nhà nước pháp quyền. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng xác định tính tối cao của luật trong tổ chức các hoạt động của bộ máy Nhà nước thì Hiến pháp là cơ sở để xây dựng của Nhà nước, chính quyền non trẻ không chỉ ở trong nước mà cả trên trường quốc tế. Những tiêu chí của Nhà nước pháp quyền gần như Hiến pháp 1946 đã chiếu theo và do đó trở thành bản Hiến pháp khá mẫu mực.

Có thể thấy, Hiến pháp năm 1946 là nền tảng tư tưởng lập hiến của Việt Nam, thể hiện tầm nhìn tiến bộ về chủ quyền quốc gia, chính quyền của nhân dân, quyền con người, tinh thần pháp quyền và tổ chức quyền lực Nhà nước. Quốc hội khóa I đã đóng vai trò tiên phong, đặt nền móng cho Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Nguyễn Vân/VOV.VN