Hiến tạng ở người dưới 18 tuổi: Những vấn đề pháp lý cần cân nhắc thận trọng

Bác sĩ thực hiện ca ghép gan từ người chết não

Phải tính đến sự khác biệt về nhận thức giữa các nhóm tuổi

Dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện và của chính người hiến. Đây là chính sách mới nhằm mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội cứu chữa người bệnh, song cũng đặt ra những vấn đề pháp lý cần được cân nhắc thận trọng. 

Theo luật sư Diệp Năng Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật, việc xây dựng quy định cần phân biệt rõ độ tuổi, khả năng nhận thức và mức độ tự nguyện của người chưa thành niên.

Theo khoản 1 Điều 5 Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006, người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của mình khi còn sống hoặc sau khi chết. Khoản 5 Điều 11 của luật này nghiêm cấm lấy mô, bộ phận cơ thể ở người sống dưới 18 tuổi.

Như vậy, đề xuất mới cần được nhìn nhận trong bối cảnh hoàn thiện pháp luật, không đồng nhất với quy định đang có hiệu lực. Đặc biệt, cần phân biệt giữa việc đăng ký nguyện vọng hiến sau khi chết và việc hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, bởi hai trường hợp có bản chất và mức độ tác động đến người hiến khác nhau.

Theo luật sư Diệp Năng Bình, một trong những vấn đề cần giải quyết là sự khác biệt rất lớn về nhận thức trong nhóm người dưới 18 tuổi. Độ tuổi này bao gồm cả trẻ mầm non, học sinh tiểu học và thanh thiếu niên gần đủ 18 tuổi. Nếu áp dụng chung một cơ chế mà không có tiêu chí phân định phù hợp, pháp luật có thể chưa phản ánh đầy đủ khả năng hiểu, cân nhắc và làm chủ quyết định của từng nhóm tuổi.

Luật sư Diệp Năng Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật

Người ở độ tuổi mầm non khó có thể hiểu đầy đủ ý nghĩa của việc hiến tạng, trong khi một thanh thiếu niên gần 18 tuổi có thể đã hình thành quan điểm cá nhân và có khả năng bày tỏ nguyện vọng rõ ràng hơn. Vì vậy, bên cạnh điều kiện về tuổi, cần nghiên cứu cách đánh giá mức độ nhận thức và bảo đảm nguyện vọng của trẻ được hình thành trên cơ sở hiểu biết phù hợp với lứa tuổi.

Vấn đề này cũng liên quan đến tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Trẻ em năm 2016 có những quy định về năng lực hành vi dân sự, quyền được bày tỏ ý kiến và quyền của trẻ em trong các vấn đề liên quan đến bản thân. Do đó, khi bổ sung quyền đăng ký hiến tạng, cần làm rõ mối quan hệ giữa quyền bày tỏ nguyện vọng, điều kiện để nguyện vọng có giá trị pháp lý và trách nhiệm của người đại diện.

Một tình huống có thể phát sinh là trẻ muốn hiến nhưng cha mẹ không đồng ý; ngược lại, cha mẹ muốn đăng ký hiến cho con nhưng trẻ chưa hiểu rõ hoặc phản đối. Theo luật sư Diệp Năng Bình, pháp luật cần phân định rõ quyền bày tỏ ý chí của trẻ và quyền đại diện của cha mẹ, đồng thời xác định giới hạn của quyền đại diện này.

Sự đồng ý của cha mẹ không nên mặc nhiên được coi là đủ để thay thế ý chí của trẻ. Ngược lại, việc trẻ bày tỏ mong muốn hiến cũng không có nghĩa mọi điều kiện pháp lý và y khoa đều được đáp ứng. Điều quan trọng là phải có cơ chế đánh giá phù hợp, bảo đảm trẻ được lắng nghe và không bị người lớn quyết định thay trong những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền nhân thân của mình.

Cần cơ chế giám sát độc lập, ngăn ngừa nguy cơ ép buộc

Theo luật sư Diệp Năng Bình, để bảo đảm việc đăng ký hiến tạng thực sự tự nguyện, cần nghiên cứu cơ chế tư vấn và đánh giá tâm lý độc lập đối với người chưa thành niên. Việc đánh giá phải giúp xác định trẻ hiểu bản chất của nguyện vọng hiến hay không, có tự mình mong muốn thực hiện hay chịu ảnh hưởng từ gia đình, người nhận tạng hoặc những lợi ích khác.

Cơ chế này cần bảo đảm tính độc lập với cơ sở thực hiện lấy, ghép mô, tạng và những người có lợi ích liên quan. Trong các trường hợp có dấu hiệu bất thường, cần có quy trình xác minh riêng, tránh việc chỉ căn cứ vào hồ sơ đăng ký hoặc chữ ký của người đại diện để kết luận rằng nguyện vọng hiến hoàn toàn tự nguyện.

Một yêu cầu quan trọng khác là bảo đảm quyền thay đổi hoặc rút lại nguyện vọng. Trẻ cần được tạo điều kiện bày tỏ sự đồng ý hoặc phản đối mà không bị gây sức ép. Nếu trẻ phản đối việc hiến, sự đồng ý của cha mẹ không nên được sử dụng để vượt qua sự phản đối ấy. Đây là nguyên tắc cần được cân nhắc khi xây dựng cơ chế bảo vệ người chưa thành niên.

Ê-kíp đang thực hiện ca ghép gan tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức

Luật sư cũng cho rằng cần quy định rõ trách nhiệm của người đại diện hợp pháp, cơ sở y tế, bác sĩ và các cơ quan tham gia đánh giá, thẩm định. Khi có dấu hiệu ép buộc, trục lợi hoặc việc đồng ý không phản ánh đúng ý chí của trẻ, phải có căn cứ xác định trách nhiệm và xử lý theo quy định pháp luật. Đồng thời, cần tăng cường xác minh quan hệ giữa người hiến và người nhận, kiểm soát những giao dịch tài chính bất thường để ngăn ngừa hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người núp bóng tự nguyện.

Đối với việc hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, yêu cầu bảo vệ trẻ càng cần được đặt ở mức cao hơn. Việc hiến khi còn sống có thể trực tiếp ảnh hưởng đến sức khỏe và chức năng cơ thể của người hiến, do đó không thể áp dụng cùng một cơ chế đồng thuận với việc đăng ký hiến sau khi chết. Sự đồng ý của người đại diện không thể tự nó hợp thức hóa việc hiến trái quy định pháp luật hoặc bỏ qua các điều kiện bảo vệ người hiến.

Về nguyên tắc pháp lý, khoản 3 Điều 5 Luật Trẻ em năm 2016 quy định việc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em trong các quyết định liên quan đến trẻ. Điều 34 của luật này ghi nhận quyền được bày tỏ ý kiến, nguyện vọng về những vấn đề liên quan đến trẻ em. Theo đó, lợi ích tốt nhất của trẻ cần được xem xét song song với việc tôn trọng ý kiến, mức độ trưởng thành và sự phát triển của trẻ.