Hiện thực hóa tăng trưởng dựa trên dữ liệu: Bắt đầu từ đo lường và hạ tầng

AI và dữ liệu – cặp “động cơ, nhiên liệu” của tăng trưởng mới

Sự chuyển dịch từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế số đang làm thay đổi căn bản cách thức tạo ra giá trị. Nếu như trước đây, tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn, lao động và tài nguyên, thì nay dữ liệu đang nổi lên như một yếu tố sản xuất mới, có khả năng tạo ra giá trị theo cấp số nhân.

Trong cấu trúc đó, trí tuệ nhân tạo (AI) đóng vai trò như “động cơ”, còn dữ liệu là “nhiên liệu”. AI giúp xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ, chuyển hóa dữ liệu thô thành tri thức có giá trị, hỗ trợ ra quyết định, tối ưu vận hành và mở ra các mô hình kinh doanh hoàn toàn mới. Mối quan hệ tương hỗ này đang trở thành nền tảng của năng suất trong kỷ nguyên số.

Kinh tế dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) đang nổi lên như trụ cột của mô hình phát triển mới. Ảnh: MN

Chủ tịch Tập đoàn CMC Nguyễn Trung Chính nhấn mạnh, dữ liệu là “tài nguyên mới” của nền kinh tế số, với đặc tính có thể tái sử dụng và càng khai thác càng gia tăng giá trị. Khi kết hợp với AI, dữ liệu không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh mà còn tạo ra các mô hình như “dữ liệu như một dịch vụ” hay “AI như một dịch vụ”, mở rộng không gian tăng trưởng sang những lĩnh vực hoàn toàn mới.

Ở góc độ quốc tế, GS Muttukrishnan Rajarajan, Giám đốc Viện An ninh mạng, Đại học City St George, Đại học tổng hợp London nhận định, kinh tế dữ liệu đang định hình lại cấu trúc cạnh tranh toàn cầu, khi dữ liệu trở thành trung tâm của mọi hoạt động kinh tế. Dữ liệu hiện là tài sản vô hình cốt lõi, thậm chí trong nhiều lĩnh vực có giá trị vượt tài sản hữu hình truyền thống.

Đồng quan điểm, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội Huỳnh Quyết Thắng cho rằng, cần nhìn nhận dữ liệu như một loại tài sản kinh tế thực sự, có thể đo lường, định giá và tích hợp vào hệ thống tài khoản quốc gia. Khi đó, bức tranh tăng trưởng sẽ được phản ánh đầy đủ hơn, không chỉ về quy mô mà cả về chất lượng.

Thực tế cho thấy, kinh tế dữ liệu không chỉ tạo ra tăng trưởng về lượng mà còn nâng cao chất lượng tăng trưởng. Việc khai thác hiệu quả dữ liệu giúp tối ưu hóa phân bổ nguồn lực, giảm chi phí, nâng cao hiệu suất và thúc đẩy đổi mới sáng tạo - những yếu tố cốt lõi để chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu.

Tuy nhiên, quá trình phát triển kinh tế dữ liệu tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều rào cản. Dữ liệu còn phân tán, thiếu kết nối; hạ tầng số chưa đồng bộ; khung pháp lý chưa hoàn thiện. Đáng chú ý hơn, việc thiếu một hệ thống đo lường đầy đủ khiến giá trị kinh tế từ dữ liệu chưa được phản ánh trong các chỉ tiêu như GDP, dẫn đến đánh giá thấp năng suất và quy mô nền kinh tế.

Hoàn thiện nền tảng cho kinh tế dữ liệu

Để hiện thực hóa mô hình tăng trưởng dựa trên dữ liệu và AI, các chuyên gia cho rằng, Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó đo lường và hạ tầng là hai điểm khởi đầu mang tính nền tảng.

PGS. James Abdey, Phó Giám đốc Học thuật phụ trách các Chương trình Quốc tế, Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (LSE) chỉ ra rằng, việc chưa đo lường đầy đủ giá trị dữ liệu đang tạo ra “điểm mù” trong hoạch định chính sách. Khi dữ liệu không được ghi nhận đúng trong GDP, các chỉ số về năng suất và hiệu quả kinh tế sẽ bị sai lệch có hệ thống, từ đó ảnh hưởng đến việc theo dõi tiến trình chuyển đổi số và thu hút đầu tư.

Từ kinh nghiệm của Vương quốc Anh, OECD và Ngân hàng Thế giới, PGS. James Abdey đề xuất Việt Nam xây dựng khuôn khổ đo lường kinh tế dữ liệu theo hướng kết hợp chuẩn quốc tế với thực tiễn trong nước. Trước mắt, có thể triển khai thí điểm ở ba lĩnh vực có cường độ dữ liệu cao là y tế, giáo dục và tài chính, nhằm nhanh chóng tạo minh chứng về giá trị kinh tế trước khi nhân rộng.

Bổ sung góc nhìn này, GS Chu Hoàng Long, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Chính sách Việt Nam, Trường Chính sách Công Crawford, Đại học Quốc gia Australia nhấn mạnh việc đo lường cần tiếp cận toàn diện, bao gồm ba nhóm yếu tố: khai thác dữ liệu, cung cấp dữ liệu và môi trường chính sách, kinh doanh. “Chính sách dữ liệu phải được xây dựng trên nền tảng đạo đức và minh bạch, với vai trò dẫn dắt của Chính phủ thông qua số hóa dịch vụ công và thúc đẩy hợp tác công – tư”, GS Chu Hoàng Long khuyến nghị.

Song song với đo lường, phát triển hạ tầng số là điều kiện tiên quyết. Ông Nguyễn Trung Chính cho rằng, cần đầu tư mạnh vào các trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và hạ tầng kết nối tốc độ cao để hình thành “xương sống” của nền kinh tế dữ liệu. Đây là nền tảng để thu thập, lưu trữ và khai thác dữ liệu ở quy mô lớn.

Ở góc độ thể chế, ông Huỳnh Quyết Thắng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý về dữ liệu, bảo đảm hài hòa giữa khai thác và bảo vệ. Đồng thời, cần xây dựng các tiêu chuẩn dữ liệu thống nhất nhằm bảo đảm khả năng liên thông giữa các hệ thống, từ đó hình thành thị trường dữ liệu minh bạch và hiệu quả.

Việc tạo lập thị trường dữ liệu cũng được xem là một bước đi quan trọng. Khi dữ liệu được coi là tài sản có thể giao dịch, với cơ chế rõ ràng về quyền sở hữu, định giá và chia sẻ, doanh nghiệp sẽ có động lực mạnh mẽ hơn để đầu tư khai thác và đổi mới sáng tạo.

Một yếu tố không thể thiếu là phát triển nguồn nhân lực. Kinh tế dữ liệu đòi hỏi đội ngũ chuyên gia về khoa học dữ liệu, AI và an ninh mạng – những lĩnh vực mà Việt Nam vẫn còn thiếu hụt. Điều này đòi hỏi đổi mới mạnh mẽ hệ thống giáo dục, đồng thời tăng cường gắn kết giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Các chuyên gia thống nhất rằng, để hướng tới mục tiêu trở thành “cường quốc dữ liệu” vào năm 2045, Việt Nam cần phát triển đồng bộ ba trụ cột: hạ tầng số (5G/6G, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, IoT), nhân lực số (khoa học dữ liệu, AI, an ninh mạng) và thể chế số (bảo vệ dữ liệu cá nhân, chia sẻ dữ liệu mở, an ninh mạng, cơ chế thử nghiệm chính sách). Trong bối cảnh đó, việc bắt đầu từ đo lường và hạ tầng không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là bước đi chiến lược để “định hình lại” mô hình tăng trưởng.