Hiệp định VEFTA: Doanh nghiệp Việt trước áp lực định chuẩn lại chuỗi cung ứng

Thuế quan giảm nhưng tiêu chuẩn không giảm. Hiệp định tạo cơ chế tham vấn, tháo gỡ vướng mắc, nhưng không miễn trừ doanh nghiệp bất kỳ quy định về an toàn thực phẩm hay kiểm dịch của nước nhập khẩu. Ảnh: Ngọc Quỳnh/Bnews/vnanet.vn

Ngày 11/11, tại Hà Nội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức Hội thảo "Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam".

Khai mạc hội thảo, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI cho biết, VEFTA mở ra một khuôn khổ hợp tác ổn định sau 14 năm đàm phán và vừa được ký kết ngày 18/10/2026. Năm 2025, kim ngạch thương mại song phương đạt 1,92 tỷ USD, tuy nhiên xuất khẩu của Việt Nam mới dừng ở mức 405 triệu USD. Con số này cho thấy tiềm năng bứt phá vào khối EFTA (Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland, Liechtenstein) vẫn còn rất rộng mở, đặc biệt với các nhóm hàng nông sản, dệt may, da giày và thủy sản.

Mặc dù vậy, phân tích về các cam kết, nhiều chuyên gia cảnh báo việc giảm thuế quan (xóa bỏ hơn 90% số dòng thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực) không đồng nghĩa với việc hạ chuẩn hàng rào kỹ thuật. Hàng hóa Việt Nam muốn vào được thị trường EFTA phải đáp ứng trọn vẹn 3 điều kiện.

Một là điều kiện về quy tắc xuất xứ và biểu thuế phân mảnh: Mỗi nước EFTA có lộ trình mở cửa nông sản khác nhau (Thụy Sĩ 40%, Na Uy 53%, Iceland 74%), đòi hỏi doanh nghiệp phải nắm vững mã HS và tận dụng linh hoạt cơ chế cộng gộp xuất xứ từ ASEAN và EU. Tiếp đến là tiêu chuẩn phi thuế quan khắt khe: Các yêu cầu về an toàn, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững (ESG) được đặt ở mức cực kỳ nghiêm ngặt. Việc miễn giảm thuế quan hoàn toàn không miễn trừ các tiêu chuẩn chất lượng. Cuối cùng là năng lực tổ chức thị trường: Bài toán chi phí logistics, tìm kiếm đối tác và xây dựng thương hiệu độc lập vẫn là rào cản lớn nhất của khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME).

"Với 405 triệu USD, xuất khẩu của Việt Nam vào một khu vực có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới vẫn còn khiêm tốn. Giá trị của thị trường EFTA không nằm ở quy mô dân số, mà đây là những thị trường coi trọng chất lượng, uy tín và trách nhiệm của nhà cung cấp. Doanh nghiệp đã chinh phục được người tiêu dùng Thụy Sĩ hay Na Uy thì cũng đã có trong tay một tấm giấy thông hành có sức nặng để bước vào những thị trường khó tính khác", ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh.

Cảnh báo về tình trạng ngộ nhận ưu đãi, đại diện VCCI lưu ý thêm: "Ưu đãi thuế quan không tự động và không đồng đều. Thuế quan giảm nhưng tiêu chuẩn không giảm. Hiệp định tạo ra cơ chế tham vấn và tháo gỡ vướng mắc, nhưng không miễn trừ cho doanh nghiệp bất kỳ quy định nào về an toàn thực phẩm hay kiểm dịch của nước nhập khẩu".

Sự kiện này không chỉ cung cấp thông tin vĩ mô mà mở ra không gian đối thoại trực tiếp giữa doanh nghiệp và đại diện Cục Xuất nhập khẩu, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công Thương) cùng Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính).

Nhận định về lộ trình tiếp cận, đại diện VCCI nhấn mạnh, khoảng thời gian chờ Bộ Tài chính ban hành biểu thuế thực thi chính là "cửa sổ" quyết định để các doanh nghiệp rà soát chuỗi cung ứng. Việc đợi đến khi Hiệp định có hiệu lực mới tìm hiểu, hoặc vội vã hạch toán ưu đãi thuế vào tính toán giá trong các hợp đồng hiện tại khi chưa được áp dụng, là những sai lầm có thể đẩy doanh nghiệp vào thế rủi ro dòng tiền. Thay vào đó, khối sản xuất cần chủ động rà soát nguồn nguyên liệu, nâng cấp công nghệ (nhất là công nghệ sạch, năng lượng tái tạo) và đáp ứng tiêu chuẩn xuất xứ.

Tham gia hội thảo, bà Bùi Hải Yến, 1 Việt kiều 30 năm sinh sống tại Ba Lan vừa quyết định định cư tại Việt Nam chia sẻ, 14 năm đàm phán đã mở ra cánh cửa cho cộng đồng kinh doanh các quốc gia thêm mạnh mẽ tham gia kết nối và giao thương. Việc đi qua cánh cửa ấy nhanh và vững đến đâu phụ thuộc vào sự sẵn sàng của doanh nghiệp và sự hậu thuẫn của các cơ quan quản lý Nhà nước. Tuy nhiên, cần tích cực tìm hiểu sớm nhất, chứ đừng đợi đến khi hiệp định có hiệu lực mới bắt đầu mua sách đọc, hiểu; vì khi đó cơ hội đã thuộc về những người chuẩn bị sớm hơn

Cơ hội tiến sâu vào các thị trường có thu nhập cao nhất thế giới chỉ mở ra với những tổ chức chủ động chuẩn bị sớm về năng lực đầu vào và quy trình kiểm soát chất lượng. Việc bước qua cánh cửa VEFTA nhanh hay chậm phụ thuộc hoàn toàn vào tốc độ tái cấu trúc nội lực của chính cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam ngay từ thời điểm này.