Hỗ trợ Cao Bằng tối ưu hóa nguồn lực, sáng tạo trong phổ biến, giáo dục pháp luật cho bà con vùng cao
Không chỉ dừng lại ở việc đánh giá tính tuân thủ, hoạt động kiểm toán chuyên đề Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) tại tỉnh Cao Bằng đang trở thành "cú hích" quan trọng giúp địa phương nhận diện những điểm nghẽn về cơ chế, tối ưu hóa nguồn lực và tìm ra hướng đi sáng tạo trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật.
Hoạt động của KTNN khu vực X tại tỉnh Cao Bằng. Ảnh: PHÚC KHANG
"Điểm tựa" chuyên môn giúp dòng vốn đi đúng hướng
Năm 2026 đánh dấu giai đoạn chuyển tiếp đặc biệt trong việc triển khai các CTMTQG tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Tại Cao Bằng, áp lực quản lý và giải ngân đã đặt ra yêu cầu rất cao khi địa phương phải vận hành song song hai nguồn lực lớn: nguồn vốn kéo dài từ giai đoạn 2021-2025 chuyển sang (với thời hạn giải ngân chốt vào ngày 31/12/2026) và nguồn vốn khởi động cho chu kỳ mới 2026-2030.
Trong bối cảnh khối lượng công việc lớn, xử lý nguồn vốn đan xen của cả 2 giai đoạn và quy định pháp luật có nhiều điểm mới, cuộc kiểm toán chuyên đề CTMTQG giai đoạn 2021-2025 do Kiểm toán nhà nước (KTNN) Khu vực X thực hiện tại Cao Bằng được chính quyền địa phương nhìn nhận như một hoạt động "bắt mạch, kê đơn" kịp thời.
Trao đổi với phóng viên Báo Kiểm toán, ông Nông Quốc Khôi - Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng khẳng định: Công tác thanh tra, kiểm tra, kiểm toán là hoạt động thường xuyên. Tâm lý của chúng tôi là có làm thì phải có kiểm tra, đối chiếu để đi đúng hướng, bảo đảm công khai, minh bạch và đúng quy định pháp luật, chứ không phải chuyện “bới lông tìm vết".
Theo ông Khôi, giá trị lớn nhất mà Đoàn kiểm toán của KTNN Khu vực X mang lại chính là sự đồng hành, chia sẻ và có tính định hướng cao. Thay vì chỉ soi xét con số, câu chữ trên hồ sơ, các kiểm toán viên đã đi sâu vào thực tiễn triển khai, nhận diện những khâu còn lúng túng tại cơ sở để đưa ra các khuyến nghị khắc phục toàn diện từ quản lý điều hành đến nghiệp vụ chuyên sâu.
“Chúng tôi nhận thấy Đoàn kiểm toán làm việc hết sức nhân văn. Có những việc vì dân, vì nước nhưng cách làm ở cơ sở còn chưa thực sự sáng tạo hoặc có cách đổi mới hiệu quả hơn thì Đoàn kiểm toán đã nhận diện, lưu ý và khuyến nghị cho chúng tôi. Chúng tôi đánh giá rất cao kiến thức, kinh nghiệm của các thành viên Đoàn kiểm toán - những người có cách nhìn mới mẻ, thường đối chiếu với những cách làm hay ở các địa phương lân cận để chỉ dẫn cho Cao Bằng” - ông Khôi chia sẻ.
Chính những khuyến nghị xác đáng của KTNN ở giai đoạn 2021-2025, địa phương đã rút ra bài học kinh nghiệm quý để chuẩn bị cho giai đoạn triển khai nguồn vốn mới 2026-2030. Chúng tôi phải kiện toàn ngay bộ máy Ban chỉ đạo cấp cơ sở theo hướng rõ người, rõ trách nhiệm; đồng thời chuẩn hóa quy trình từ khâu lập kế hoạch, khảo sát nhu cầu thực tế đến việc lấy ý kiến người dân trước khi phân bổ ngân sách - ông Khôi cho biết.
Lấy hiệu quả thực chất làm thước đo đầu tư
Một trong những nội dung được KTNN đặc biệt lưu ý khi đánh giá hiệu quả sử dụng vốn CTMTQG là tính thực chất của các hoạt động tuyên truyền, nâng cao nhận thức pháp luật - lĩnh vực vốn khó đo lường bằng các con số định lượng. Thực tiễn tại Cao Bằng cho thấy, khi nguồn vốn được phân bổ kịp thời và sử dụng đúng cách, hiệu quả tác động xã hội sẽ rất rõ nét; ngược lại, sự chậm trễ về thủ tục có thể làm lỡ nhịp nhiều sáng kiến hay.
Công tác hỗ trợ bà con đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cần đảm bảo đúng người, đúng đối tượng. Ảnh: ĐỨC ANH
Dưới góc nhìn của cơ quan kiểm toán, mọi khoản chi từ ngân sách đều phải chứng minh được tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả. Tại Cao Bằng, tư duy này đã được cụ thể hóa bằng những cách làm trực diện, đánh trúng tâm lý người thụ hưởng.
Đơn cử như mô hình "Phiên tòa giả định" nhằm tuyên truyền phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và bạo lực gia đình. Địa phương đã lên kế hoạch phối hợp cùng Báo Công lý (Tòa án nhân dân Tối cao) để dàn dựng các phiên tòa lưu động ngay tại các xã trung tâm vào đúng dịp chợ phiên đông người. Tuy nhiên, do nguồn vốn phân bổ muộn nên hoạt động này đã bị chậm so với kế hoạch triển khai đã đề ra.
Lý giải về tính cấp thiết của mô hình này, ông Nông Quốc Khôi cho biết, ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, phong tục tập quán lâu đời thường ăn sâu vào nếp nghĩ. Khi xảy ra các trường hợp tảo hôn hoặc quan hệ với người chưa thành niên (dưới 16 tuổi), việc áp dụng chế tài hình sự cứng nhắc ngay lập tức sẽ kéo theo hệ lụy xã hội nặng nề: trẻ em sinh ra thiếu người chăm sóc, gia đình ly tán, thậm chí dẫn đến tâm lý nghĩ quẩn ở cả con trẻ lẫn cha mẹ vì xấu hổ với cộng đồng.
"Chính vì vậy, phiên tòa giả định là bước đệm nhân văn nhưng đủ sức răn đe. Chúng tôi dự kiến dựng khung cảnh như một phiên tòa thật với đầy đủ thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư, bị hại và cả nhân vật đại diện cho tiếng nói phong tục tranh luận với người bảo vệ pháp luật. Bà con sẽ tận mắt thấy nếu vi phạm thật thì mức án tù ra sao, người tổ chức bị phạt tiền thế nào, từ đó hiểu được sự khoan hồng của Nhà nước mà tự giác thay đổi" - ông Khôi nhấn mạnh.
Bên cạnh đó, để khắc phục rào cản ngôn ngữ, địa phương cũng đề xuất phương thức tuyên truyền song ngữ thông qua "dịch đuổi" trực tiếp. Thay vì phát thanh đơn ngữ dễ gây nhàm chán, buổi tuyên truyền sẽ có một người nói tiếng phổ thông và một phiên dịch viên dịch ngay sang tiếng dân tộc. Sự tương tác trực tiếp này kích thích sự tò mò, giúp bà con chăm chú lắng nghe và đối chiếu cách diễn đạt, dù đội ngũ thực hiện phải nỗ lực rất lớn để chuyển ngữ các thuật ngữ hành chính, chính trị sang ngôn ngữ đời sống của đồng bào.
Thay vì những buổi hội nghị khô khan, công tác tuyên truyền chống tảo hôn còn được đưa vào trường học thông qua sân khấu hóa và các cuộc thi "Rung chuông vàng" với cơ cấu giải thưởng giá trị và số lượng giải thưởng nhiều: giải Nhất lên tới 3 triệu đồng và giải Khuyến khích 500.000 đồng, tổng giải thưởng được trao tại mỗi cuộc thi chiếm tỷ lệ khoảng 10% tổng số học sinh toàn trường). Mức thưởng hấp dẫn đã thu hút các bậc phụ huynh đến tận sân trường cổ vũ và cùng con nhận giải, biến buổi thi của học sinh thành ngày hội nhận thức của cả gia đình. Cùng với đó, hệ thống pano khẩu hiệu ngắn gọn như "Tuổi kết hôn: Nam từ đủ 20, nữ từ đủ 18" được bố trí khắp trong khuôn viên trường và thay đổi định kỳ các thông điệp để quy định pháp luật được thấm dần vào mỗi người dân một cách tự nhiên.
Trên không gian mạng, địa phương cũng tận dụng sức lan tỏa của các trang cộng đồng để đăng tải các tiểu phẩm ngắn về tình huống pháp luật, với nguyên tắc khắt khe: tuyệt đối tôn trọng hình ảnh đồng bào, không khai thác sự mộc mạc, thật thà của bà con để câu view phản cảm.
Có thể thấy, từ những khuyến nghị mang tính kiến tạo của KTNN, công tác quản lý và triển khai CTMTQG tại Cao Bằng đang từng bước chuyển dịch từ tư duy "giải ngân cho hết vốn" sang "đầu tư cho hiệu quả bền vững". Sự đồng hành chặt chẽ giữa cơ quan kiểm toán và chính quyền địa phương chính là chìa khóa để mỗi đồng vốn ngân sách thực sự trở thành động lực nâng cao dân trí, giữ gìn bình yên và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số./.
