Hồ Vân Đang: Từ 'hồ nước chết' đến không gian sinh thái giữa lòng thành phố Hạ Môn

Trong ánh nắng sớm, hồ Vân Đang hiện ra như một khoảng xanh giữa lòng thành phố Hạ Môn (Phúc Kiến, Trung Quốc). Mặt hồ trong xanh soi bóng hàng cây ven bờ. Từng đàn cò trắng nhẩn nha chao liệng kiếm ăn trên mặt nước. Dọc con đường bao quanh hồ, người dân thong thả tập thể dục buổi sáng...

Khung cảnh thanh bình ấy tạo nên bức tranh sinh thái hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Ít ai biết rằng, phía sau vẻ đẹp ấy là hành trình hơn ba thập niên kiên trì cải tạo môi trường, đưa hồ Vân Đang từ một vùng nước ô nhiễm nghiêm trọng trở thành biểu tượng cho phát triển xanh của thành phố Hạ Môn.

Từ vịnh biển sầm uất đến hồ nước chết

Hồ Vân Đang nằm ở phía tây đảo Hạ Môn, được bao quanh bởi hệ thống công viên và không gian xanh rộng lớn. Với diện tích khoảng 37km², hồ không chỉ là cảnh quan sinh thái quan trọng mà còn đảm nhiệm chức năng điều tiết nước và phòng chống ngập úng cho khu vực đô thị.

Phòng trưng bày giới thiệu về thành quả cải tạo hồ Vân Đang.

Trước kia, khu vực này là một vịnh tự nhiên thông với biển, đồng thời là cảng biển nhộn nhịp của Hạ Môn. Tuy nhiên, vào thập niên 1970, do hoạt động lấn biển để mở rộng đất sản xuất nông nghiệp, khu vực này dần trở thành hồ nội địa. Diện tích mặt nước giảm xuống chỉ còn khoảng 1,6km².

Cùng với sự gia tăng dân số và số lượng nhà máy, hồ phải tiếp nhận lượng lớn nước thải sinh hoạt và công nghiệp. Hàng trăm nghìn cư dân cùng nhiều cơ sở sản xuất xả trực tiếp nước thải vào hồ, khiến chất lượng nước suy giảm nhanh chóng.

Sự suy thoái của hồ Vân Đang phản ánh thách thức mà nhiều đô thị đang phát triển phải đối mặt: làm thế nào để cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường. Đối với Hạ Môn, câu trả lời không chỉ nằm ở việc làm sạch một hồ nước, mà còn ở sự thay đổi trong tư duy phát triển.

Hạ Môn đứng trước một lựa chọn quan trọng: tiếp tục theo đuổi mô hình phát triển lấy tăng trưởng làm ưu tiên tuyệt đối, hay tìm kiếm một con đường hài hòa hơn giữa kinh tế và môi trường.

Công tác cải tạo hồ đối mặt với không ít thách thức do khu vực chung quanh tập trung nhiều nhà máy gây ô nhiễm và khu dân cư đông đúc. Dù các chuyên gia trên khắp Trung Quốc đã đề xuất nhiều giải pháp khác nhau, chính quyền địa phương vẫn gặp khó khăn trong việc xác định hướng đi phù hợp.

Trong bối cảnh đó, Hạ Môn đứng trước một lựa chọn quan trọng: tiếp tục theo đuổi mô hình phát triển lấy tăng trưởng làm ưu tiên tuyệt đối, hay tìm kiếm một con đường hài hòa hơn giữa kinh tế và môi trường. Chính từ lựa chọn ấy, hành trình hồi sinh hồ Vân Đang bắt đầu.

Bước ngoặt của sự hồi sinh

Ngày 30/3/1988 được xem là cột mốc quan trọng đối với hồ Vân Đang. Khi đó, ông Tập Cận Bình, Ủy viên Thường vụ Thành ủy Hạ Môn và Phó Thị trưởng Thường trực thành phố đã chủ trì cuộc họp chuyên đề về công tác quản lý và cải tạo toàn diện hồ.

Sau nhiều tháng khảo sát thực địa, ông Tập Cận Bình đề xuất phương châm quản lý hồ gồm 20 chữ: “Quản lý theo luật; Chặn dòng xử lý; Nạo vét xây bờ; Khơi thông nguồn nước; Làm đẹp môi trường”. Đây được xem là nền tảng quan trọng cho công tác cải tạo hồ và định hướng quản lý môi trường đô thị của Hạ Môn trong những năm tiếp theo.

Điều đáng chú ý là Hạ Môn không lựa chọn giải pháp tức thời. Thay vào đó, thành phố kiên trì theo đuổi quá trình phục hồi lâu dài, bắt đầu từ việc xử lý tận gốc các nguồn gây ô nhiễm, đồng thời từng bước khôi phục chức năng sinh thái của hồ.

Anh Zhong Pengze, cán bộ Học viện Vân Đang giới thiệu về công tác cải tạo hồ.

Theo anh Zhong Pengze, cán bộ Học viện Vân Đang, từ cuối những năm 1980, chính quyền Hạ Môn đã triển khai hàng loạt biện pháp quyết liệt nhằm khôi phục hệ sinh thái khu vực này. Một trong những giải pháp quan trọng nhất là ngăn chặn tình trạng xả nước thải chưa qua xử lý. Từ năm 1988, thành phố đã đóng cửa hoặc di dời 210 nhà máy công nghiệp quanh hồ, đồng thời xây dựng hệ thống xử lý nước thải và từng bước hoàn thiện hạ tầng môi trường. Hoạt động tách riêng nước mưa và nước thải được triển khai tại hàng trăm khu dân cư lân cận. Năm 1989, nhà máy xử lý nước thải đầu tiên của tỉnh Phúc Kiến cũng được đưa vào vận hành.

Cùng với kiểm soát nguồn thải, thành phố tiến hành nhiều đợt nạo vét quy mô lớn nhằm khôi phục khả năng tự làm sạch của hồ. Hàng triệu mét khối bùn tích tụ trong nhiều năm được đưa lên bờ và tái sử dụng trong các dự án công viên, góp phần mở rộng không gian xanh đô thị.

Khi ấy, ít ai hình dung rằng hồ nước ô nhiễm nặng nề này rồi sẽ trở thành một trong những không gian sinh thái tiêu biểu của Hạ Môn.

Một giải pháp sáng tạo khác là tận dụng quy luật thủy triều tự nhiên để cải thiện chất lượng nước. Hệ thống cống và cửa điều tiết được xây dựng nhằm đưa nước biển vào hồ khi thủy triều lên và xả nước ra khi thủy triều xuống, giúp nguồn nước luôn được lưu thông và tự làm mới.

Từ xử lý ô nhiễm, cải thiện chất lượng nước đến phục hồi rừng ngập mặn và xây dựng không gian công cộng, quá trình cải tạo hồ Vân Đang cho thấy mục tiêu của Hạ Môn không chỉ là “cứu một hồ nước”, mà còn là từng bước khôi phục mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Đây cũng là nền tảng cho định hướng phát triển xanh mà thành phố theo đuổi trong nhiều thập niên qua.

Sau nhiều năm kiên trì thực hiện các giải pháp đồng bộ, chất lượng môi trường hồ từng bước được cải thiện, tạo tiền đề cho sự hồi sinh của toàn bộ hệ sinh thái Vân Đang.

Khi thiên nhiên trở lại giữa lòng đô thị

Trong chuyến khảo sát thực tế tại hồ Vân Đang, chúng tôi bắt gặp nhiều người dân đi bộ, chạy bộ và tập thể dục ven hồ từ sáng sớm. Trên mặt nước, những đàn cò trắng sải cánh kiếm ăn giữa khung cảnh cây xanh và mặt hồ phẳng lặng. Khó có thể hình dung rằng nơi đây từng là vùng nước đen đặc, bốc mùi hôi thối và được xem là một trong những điểm ô nhiễm nghiêm trọng nhất của thành phố Hạ Môn.

Sự thay đổi ấy là kết quả của hơn ba thập niên cải tạo và quản lý tổng hợp. Từ một "hồ nước chết", hồ Vân Đang ngày nay đã trở thành "phòng khách của thành phố" và "lá phổi xanh" của đô thị.

Một trong những kết quả rõ nét nhất là sự cải thiện đáng kể về chất lượng môi trường. Thông qua các biện pháp như ngăn chặn nguồn thải, nạo vét bùn đáy và dẫn nước biển vào hồ theo thủy triều, chất lượng nước hồ Vân Đang hiện duy trì ổn định ở mức tiêu chuẩn nước biển loại IV của Trung Quốc. Từ một vùng nước đen, bốc mùi hôi thối, hồ nay đã trở thành mặt nước trong xanh giữa lòng thành phố.

Sau hơn ba thập kỷ kiên trì cải tạo, Hồ Vân Đang đã được hồi sinh. (Ảnh: Trần Công Đạt)

Cùng với chất lượng nước được cải thiện, hệ sinh thái khu vực hồ cũng dần phục hồi. Đến nay, các nhà khoa học đã ghi nhận 98 loài chim sinh sống và kiếm ăn tại hồ Vân Đang. Nhiều loài sinh vật thủy sinh có yêu cầu cao về môi trường nước như rùa biển và sam Trung Hoa đã xuất hiện trở lại. Những đàn cò trắng thường xuyên tìm về hồ kiếm ăn, trở thành hình ảnh quen thuộc đối với người dân địa phương.

Dọc hai bên bờ hồ, hệ thống công viên và không gian xanh không ngừng được mở rộng. Khoảng 26.000m² rừng ngập mặn đã được phục hồi và phát triển, góp phần tạo nên vành đai sinh thái ven hồ. Khu rừng ngập mặn này được người dân địa phương trìu mến gọi là “rừng ngập mặn trước cửa nhà”, trở thành nơi cư trú và kiếm ăn lý tưởng của nhiều loài chim di cư

Tuyến đường dạo ven hồ dài khoảng 14km kết nối các công viên và không gian xanh dọc bờ hồ thành một chỉnh thể thống nhất, tựa như một chuỗi ngọc bích ôm ấp quanh mặt hồ. Đây là địa điểm nghỉ ngơi, tập thể dục và thư giãn quen thuộc của người dân Hạ Môn.

Từ một hồ nước ô nhiễm, nơi đây đã trở thành biểu tượng cho sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, minh chứng cho hiệu quả của tư duy phát triển xanh mà thành phố kiên trì theo đuổi trong nhiều thập niên.

Sự thay đổi của hồ Vân Đang không chỉ thể hiện qua các chỉ số môi trường mà còn được cảm nhận rõ trong đời sống thường nhật của người dân địa phương. Chị Xiao Yan, một người dân Hạ Môn, cho biết: "Mỗi lần đi dạo quanh hồ Vân Đang, ngắm mặt hồ trong xanh và hít thở bầu không khí trong lành, tôi cảm thấy như đang được trở về với thiên nhiên. Đây là một trong những nơi tôi yêu thích nhất trong thành phố".

Không chỉ mang lại lợi ích về môi trường, quá trình cải tạo hồ Vân Đang còn tạo động lực cho phát triển kinh tế-xã hội. Môi trường sống được cải thiện góp phần nâng cao giá trị đất đai, thúc đẩy chỉnh trang đô thị và thu hút các doanh nghiệp công nghệ, dịch vụ hiện đại đến đầu tư tại khu vực chung quanh hồ.

Quan trọng hơn, hồ Vân Đang ngày nay đã trở thành không gian công cộng gắn bó với đời sống người dân Hạ Môn. Từ một hồ nước ô nhiễm, nơi đây đã trở thành biểu tượng cho sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, minh chứng cho hiệu quả của tư duy phát triển xanh mà thành phố kiên trì theo đuổi trong nhiều thập niên.

Hơn ba thập niên sau ngày bắt đầu công cuộc cải tạo, hồ Vân Đang không chỉ hồi sinh như một hệ sinh thái đô thị mà còn trở thành biểu tượng cho định hướng phát triển xanh của Hạ Môn. Từ một hồ nước chết giữa lòng thành phố, nơi đây hôm nay trở thành không gian sinh thái xanh, nơi những đàn cò trắng trở lại kiếm ăn mỗi ngày và người dân tìm thấy một khoảng thiên nhiên giữa nhịp sống hiện đại.

Du khách và người dân dạo quanh hồ Vân Đang. (Ảnh: Trần Công Đạt)

Hành trình hồi sinh hồ Vân Đang cho thấy phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường không nhất thiết là hai mục tiêu đối lập. Với tầm nhìn dài hạn, quyết tâm chính trị và sự kiên trì trong thực hiện, một vùng nước từng ô nhiễm nghiêm trọng hoàn toàn có thể trở thành tài sản sinh thái quý giá của đô thị.

Câu chuyện của hồ Vân Đang cũng là minh chứng cho khả năng hài hòa giữa tăng trưởng và bảo tồn thiên nhiên trong quá trình phát triển hiện đại.