Họa sĩ Hoàng Hữu Vân: Còn nhiều ngả đường sáng tạo với sơn truyền thống

Với 5 tác phẩm được thực hành bằng chất liệu sơn truyền thống theo kỹ thuật không mài, triển lãm đánh dấu một hướng tìm tòi mới sau hơn 15 năm họa sĩ gắn bó với sơn mài.

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân chia sẻ với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội về hành trình thực hành chất liệu sơn truyền thống đang mở ra cho anh những ngả đường sáng tạo mới.

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân bên tác phẩm “Gạch nối di sản”. Ảnh: PV

- Sau 15 năm gắn bó với sơn truyền thống có mài (sơn mài), điều gì thôi thúc anh chuyển sang hướng thực hành với kỹ thuật không mài?

- Đây là lựa chọn có chủ đích của tôi. Trong quá trình sáng tác, có dịp tiếp xúc và tìm hiểu sâu hơn về lịch sử của chất liệu sơn truyền thống, tôi đặc biệt chú ý đến phương thức thực hành với sơn truyền thống và kỹ thuật không mài. Trên thực tế, sơn truyền thống không mài đã được một số họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương thể nghiệm ngay trong giai đoạn đầu đưa chất liệu vào sáng tạo mỹ thuật tạo hình.

Với tôi, sơn truyền thống là một chất liệu mộc mạc, lôi cuốn, gợi mở khám phá. Sau 15 năm liên tục làm việc với sơn truyền thống có mài, tôi bắt đầu bước vào thực hành hội họa sơn truyền thống bằng kỹ thuật không mài.

Và điều khiến tôi bất ngờ nhất là, khi không còn đặt việc mài như một điều kiện bắt buộc của quá trình sáng tác, tôi cảm thấy mình thực sự được giải phóng. Tôi được giải phóng trong cách sử dụng chất liệu, được giải phóng trong cách tạo bề mặt, được giải phóng trong cách đưa cảm xúc trực tiếp hơn vào tác phẩm.

Mỗi tác phẩm được thực hành ở phương thức này giúp tôi có thêm nhiều phát hiện thú vị về giá trị biểu hiện linh hoạt của sơn truyền thống, thấy được nét khoáng hoạt đầy chiều sâu khi các lớp sơn chồng xếp, xuyên thấu và hòa quyện để ánh lên những sắc màu.

Càng đi sâu, tôi càng nhận ra rằng, dù có mài hay không mài, điều quan trọng nhất vẫn là hiểu và thể hiện được bản chất, vẻ đẹp và chất cảm riêng có của sơn truyền thống.

- Vẽ tranh sơn truyền thống không mài đặt ra những yêu cầu gì đối với nghệ sĩ?

- Không mài không đồng nghĩa với giản lược kỹ thuật. Sơn truyền thống là một chất liệu rất “đỏng đảnh” nhưng cũng rất duyên. Nó chịu tác động lớn của nhiệt độ, độ ẩm và điều kiện môi trường. Nghệ sĩ phải hiểu chất liệu, biết “nương” vào sơn để tạo bề mặt, màu sắc, độ sâu...

Tôi đã nghiên cứu và thực hành trong nhiều tháng để tìm được cách kiểm soát các yếu tố này, bảo đảm tác phẩm không mài vẫn có độ bền và đạt được hiệu quả thẩm mỹ như mong muốn.

- Ở “Không mài”, anh chỉ giới thiệu 5 tác phẩm. Vì sao anh chọn số lượng khá khiêm tốn này?

- Đây là 5 tác phẩm bằng chất liệu sơn truyền thống với kỹ thuật không mài. Thông qua ngôn ngữ và tư duy hội họa của mình, tôi muốn kể câu chuyện về di sản văn hóa dân tộc, trong đó sơn truyền thống là một đại diện hội tụ nhiều giá trị bản sắc.

5 bức tranh “Những ngả đường”, “Dưới ánh trăng”, “Nét son”, “Thanh sắc làng quê”, “Gạch nối di sản” được sắp xếp thành một hành trình, từ lựa chọn một ngả đường sáng tạo mới, khám phá khả năng biểu đạt của chất liệu đến tìm về cội nguồn, trong một mạch chảy xuyên suốt của di sản dân tộc.

Các tác phẩm không chỉ kết nối về dòng chảy tâm thức, ý niệm mà còn là sự hoàn thiện dần về kỹ thuật, để sơn truyền thống thể hiện được tư duy và cảm xúc của nghệ sĩ.

Tôi cũng muốn giữ trọn trải nghiệm cá nhân trong quá trình thực hành những tác phẩm đầu bằng kỹ thuật không mài. Vì thế, tôi chủ đích chọn 5 tác phẩm cho triển lãm. Mỗi tác phẩm là một bước tìm tòi, một phát hiện về khả năng biểu đạt của sơn truyền thống.

- Qua quá trình thực hành sơn truyền thống kỹ thuật không mài, anh thực sự tìm thấy điều gì?

- Tôi nhận ra rằng, không phải việc lựa chọn phương thức kỹ thuật nào sẽ giúp nghệ sĩ tôn vinh, phát huy cao nhất giá trị của sơn truyền thống. Bản thân chất liệu này đã đủ giàu có để cất lên tiếng nói của tư duy thẩm mỹ, với khả năng biểu đạt rộng lớn.

Tôi từng có dịp đi điền dã tại nhiều đình, chùa, tìm hiểu văn hóa làng quê, truyền thống và lịch sử của sơn truyền thống. Những trải nghiệm ấy giúp tôi hiểu thêm về chất liệu và những phương thức cha ông đã sử dụng.

Tuy nhiên, nghệ sĩ tạo hình hôm nay cần tìm được tiếng nói riêng từ nền tảng di sản ấy. Đó là những lựa chọn trong tổng hòa của sơn truyền thống. Khi nhìn chất liệu bằng tư duy của nghệ sĩ, khác với cách tiếp cận của thợ thủ công, tôi có thể tìm ra những phương thức thực hành phù hợp để bộc lộ giá trị tiềm ẩn của chất liệu.

- Vậy “Không mài” sẽ mở ra chặng đường sáng tác tiếp theo của Hoàng Hữu Vân như thế nào?

- Tôi nghĩ sau triển lãm này sẽ có một Hoàng Hữu Vân khác. Tôi vẫn tiếp tục gắn bó với sơn truyền thống, nhưng không tự giới hạn mình ở kỹ thuật không mài. Những sáng tác tiếp theo có thể kết hợp cả mài và không mài trên cùng một bề mặt tranh, để tiếp tục kể những câu chuyện về di sản văn hóa dân tộc, về đời sống đương đại giàu giá trị và xúc cảm.

Sơn truyền thống là một chất liệu giàu giá trị di sản, rất rộng mở cho sáng tạo. Tôi tin rằng, cùng với tôi, nhiều nghệ sĩ cũng đang tìm tòi, khám phá những giá trị tiềm ẩn của nó. Điều này sẽ mở thêm những biên độ biểu đạt mới cho sơn truyền thống trong mỹ thuật Việt Nam đương đại.

- Trân trọng cảm ơn anh!