Hoàn thiện cơ chế hòa giải ở cơ sở theo hướng hiện đại, bảo đảm tính tự quản của cộng đồng

Quang cảnh phiên thảo luận Tổ 14, sáng 5/8. Ảnh: Mạnh Hưng

Hoàn thiện cơ chế lựa chọn và đánh giá hòa giải viên

Thảo luận về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), các ĐBQH Tổ 14 thống nhất cao với sự cần thiết sửa đổi luật, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế hòa giải, bảo đảm tính khả thi và đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Góp ý về dự án luật, ĐBQH Nguyễn Thanh Cầm (Đồng Tháp) bày tỏ thống nhất với phương án Chính phủ trình về việc bảo đảm kinh phí cho hoạt động hòa giải từ ngân sách nhà nước, thay vì chỉ quy định theo cơ chế "hỗ trợ" như hiện hành. Theo đại biểu, việc bảo đảm nguồn lực từ ngân sách sẽ khắc phục tình trạng thiếu kinh phí, thu hẹp khoảng cách về điều kiện hoạt động giữa các địa phương, qua đó nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở.

ĐBQH Nguyễn Thanh Cầm (Đồng Tháp) phát biểu. Ảnh: Mạnh Hưng

Đại biểu nhấn mạnh, hòa giải ở cơ sở là phương thức giải quyết tranh chấp từ sớm, từ xa trên tinh thần đồng thuận, góp phần hạn chế phát sinh khiếu kiện, giảm áp lực cho hệ thống tư pháp và tiết kiệm chi phí xã hội. Vì vậy, đầu tư ngân sách cho hoạt động hòa giải cũng chính là đầu tư cho sự ổn định xã hội và nâng cao hiệu quả quản trị lâu dài.

Cùng quan tâm đến vấn đề nguồn lực, ĐBQH Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) đề nghị ngân sách Trung ương cần có cơ chế hỗ trợ đối với các địa phương còn khó khăn nhằm bảo đảm kinh phí thực hiện công tác hòa giải ở cơ sở. Bên cạnh đó, cần khuyến khích huy động các nguồn lực xã hội hóa từ doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân để hỗ trợ, động viên đội ngũ hòa giải viên.

ĐBQH Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) phát biểu. Ảnh: Mạnh Hưng

Về cơ chế lựa chọn và quản lý hòa giải viên, đại biểu Phạm Văn Hòa đề nghị thay đổi từ hình thức bầu sang hình thức giới thiệu và công nhận. Theo đại biểu, việc tổ chức bầu hiện nay còn rườm rà, tỷ lệ cử tri tham gia thấp nên chưa phản ánh đầy đủ sự tín nhiệm của cộng đồng. Đại biểu đề xuất Chi bộ và Ban công tác Mặt trận ở thôn, ấp, bản giới thiệu những người có uy tín, năng lực, am hiểu pháp luật và phong tục địa phương như già làng, trưởng bản hoặc những người có nhiều kinh nghiệm để UBND cấp xã xem xét, công nhận hòa giải viên.

Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp tại phiên thảo luận Tổ, sáng 5/8. Ảnh: Mạnh Hưng

Đại biểu cũng kiến nghị xây dựng cơ chế đánh giá chất lượng hoạt động của hòa giải viên hằng năm do Ban công tác Mặt trận chủ trì, phối hợp với Chi bộ và các đoàn thể thực hiện. Những hòa giải viên hoàn thành tốt nhiệm vụ cần được biểu dương, khen thưởng và tiếp tục giao nhiệm vụ; trường hợp không đáp ứng yêu cầu thì xem xét miễn nhiệm, thay thế.

Đối với chuyển đổi số trong hoạt động hòa giải, đại biểu Phạm Văn Hòa cho rằng, việc ứng dụng công nghệ thông tin là cần thiết nhưng cần cân nhắc quy định về hòa giải trực tuyến. Theo đại biểu, bản chất của hòa giải là đối thoại trực tiếp nhằm tạo sự chia sẻ, cảm thông giữa các bên để hàn gắn các mối quan hệ xã hội. Trong khi đó, hạ tầng công nghệ tại nhiều địa phương còn hạn chế nên hiệu quả của hình thức hòa giải trực tuyến khó được bảo đảm. Đại biểu cũng đề nghị dự thảo luật tiếp tục làm rõ giá trị pháp lý của biên bản hòa giải thành và hòa giải không thành sau khi các bên ký xác nhận, tạo cơ sở pháp lý thống nhất trong quá trình tổ chức thực hiện.

Hướng tới mô hình hòa giải hiện đại, không hành chính hóa

Cho rằng, việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở cần hướng tới xây dựng một cơ chế hòa giải hiện đại, phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số, song không được làm thay đổi bản chất tự quản của cộng đồng dân cư, ĐBQH Lê Trọng Hòa (Quảng Ninh) cho rằng: Ban soạn thảo cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện theo hướng phân định rõ phạm vi hòa giải với hoạt động xử lý vi phạm pháp luật, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời thiết kế các quy định phù hợp với điều kiện thực thi ở cơ sở.

ĐBQH Lê Trọng Hòa (Quảng Ninh) phát biểu. Ảnh: Mạnh Hưng

Đại biểu cho rằng, cách thiết kế dự thảo luật theo phương pháp loại trừ các trường hợp không được hòa giải hiện nay chưa giải quyết triệt để những vụ việc vừa có yếu tố dân sự, vừa có dấu hiệu vi phạm hành chính hoặc hình sự. Cụ thể, tại Điều 3, cần bổ sung quy định đối với các vụ việc có tính chất hỗn hợp, hòa giải viên chỉ được tiến hành hòa giải đối với phần nội dung thuộc phạm vi pháp luật cho phép; việc hòa giải không được thay thế, cản trở hoặc làm chậm quá trình xử lý của cơ quan có thẩm quyền đối với hành vi vi phạm pháp luật.

Tại Điều 12, đại biểu đề nghị cần xác định rõ trách nhiệm của hòa giải viên chỉ dừng ở việc thông tin kịp thời cho cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật, không có trách nhiệm điều tra, xác minh hoặc kết luận về hành vi vi phạm, tránh phát sinh trách nhiệm vượt quá chức năng được giao.

Đối với cơ chế lựa chọn hòa giải viên, đại biểu Lê Trọng Hòa bày tỏ băn khoăn trước phương án chỉ định hòa giải viên trong một số trường hợp, bởi nếu áp dụng theo hướng hành chính hóa sẽ làm suy giảm vai trò tự quản của cộng đồng – nền tảng quan trọng của hoạt động hòa giải ở cơ sở. Đại biểu đề nghị đổi tên Điều 9 thành"Lựa chọn hòa giải viên trong trường hợp chưa tổ chức được bầu", qua đó khẳng định đây chỉ là giải pháp tạm thời khi chưa đủ điều kiện tổ chức bầu theo quy định.

Đại biểu cũng kiến nghị rút ngắn thời hạn phải tổ chức bầu lại hòa giải viên từ 3 năm xuống còn 1 năm hoặc tổ chức ngay sau khi điều kiện bất khả kháng chấm dứt để sớm khôi phục cơ chế lựa chọn dựa trên sự tín nhiệm của cộng đồng. Điều 10 cần quy định rõ thời hạn để Chủ tịch UBND cấp xã ra quyết định công nhận hòa giải viên, chẳng hạn trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ; trường hợp không công nhận phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do.

Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh tại phiên thảo luận Tổ, sáng 5/8. Ảnh: Mạnh Hưng

Trong bối cảnh chuyển đổi số, đại biểu Lê Trọng Hòa bày tỏ sự đồng tình với việc nghiên cứu áp dụng hình thức biểu quyết trực tuyến khi bầu hòa giải viên, song đề nghị giao Chính phủ quy định chi tiết về trình tự, thủ tục nhằm bảo đảm nguyên tắc mỗi hộ gia đình chỉ có một phiếu biểu quyết, có cơ chế xác thực người tham gia và phòng ngừa tình trạng biểu quyết trùng lặp.

Quan tâm đến việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động hòa giải, đại biểu nhấn mạnh đây là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến thông tin cá nhân và các mối quan hệ xã hội nhạy cảm, vì vậy cần thiết lập đầy đủ "hàng rào pháp lý" để bảo đảm an toàn dữ liệu và quyền riêng tư của người dân.

Đại biểu cũng lưu ý dự thảo luật cần bảo đảm sự tương xứng giữa nhiệm vụ được giao và nguồn lực thực hiện, không giao cho hòa giải viên và UBND cấp xã những trách nhiệm vượt quá khả năng. Theo đó, việc theo dõi thực hiện thỏa thuận hòa giải tại Điều 30 chỉ nên được tiến hành khi có đề nghị của các bên hoặc theo thời hạn do Chính phủ quy định; đồng thời phải tôn trọng quyền riêng tư của người dân và không làm phát sinh trách nhiệm đối với hòa giải viên nếu các bên không thực hiện đúng thỏa thuận.

Về kinh phí bảo đảm cho hoạt động hòa giải, đại biểu đề nghị Điều 6 quy định rõ các nhóm chi tối thiểu, bao gồm thù lao cho hòa giải viên; thù lao đối với người được mời tham gia hòa giải; chi phí phiên dịch; kinh phí đào tạo, bồi dưỡng; chi bảo đảm an ninh, an toàn và kinh phí xây dựng, vận hành nền tảng số phục vụ hoạt động hòa giải.

"Dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) cần hướng tới một mô hình hòa giải hiện đại nhưng không bị hành chính hóa; ứng dụng mạnh mẽ khoa học, công nghệ nhưng phải lấy con người làm trung tâm; đồng thời bảo đảm đầy đủ nguồn lực để các quy định của luật có thể đi vào cuộc sống, phát huy hiệu quả trong thực tiễn"- đại biểu Lê Trọng Hòa nhấn mạnh.

Cùng quan tâm đến việc hoàn thiện các quy định về chính sách, nguyên tắc hoạt động và nguồn lực bảo đảm cho công tác hòa giải, ĐBQH Nguyễn Minh Sơn (Đồng Tháp) đề nghị tiếp tục rà soát một số nội dung trong dự thảo luật nhằm bảo đảm tính thống nhất, khả thi và phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số.

Theo đó, đại biểu đề nghị tách khoản 1 Điều 5 thành hai nội dung riêng: khuyến khích hoạt động hòa giải và khuyến khích người có uy tín, chuyên môn tham gia công tác hòa giải. Đồng thời, các quy định về bảo mật thông tin, dữ liệu cá nhân và bí mật nhà nước nên được chuyển từ Điều 5 sang Điều 4 về nguyên tắc hoạt động để phù hợp với tính chất của nội dung.