Hoàn thiện cơ chế phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi

Đường ven biển Võ Chí Công thành phố Đà Nẵng. Ảnh: MINH SƠN

Cơ chế phân cấp nguồn thu được xem là “đòn bẩy” cho các địa phương có động lực thu hút đầu tư và phát triển kinh tế - xã hội, tăng quyền tự chủ và trách nhiệm nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước, thực hiện các nhiệm vụ chi một cách hiệu quả và minh bạch, đáp ứng kịp thời các yêu cầu phát sinh của các địa phương.

Thuận lợi nhưng chưa thông suốt

Tại kỳ họp thường lệ cuối năm 2025 của HĐND thành phố Đà Nẵng dự kiến thông qua Nghị quyết về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi cho ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã, tỷ lệ phần trăm (%) phân chia giữa ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã đối với phần ngân sách địa phương được hưởng; nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ dự toán chi thường xuyên trên địa bàn thành phố Đà Nẵng. Có thể nói đây là nghị quyết có vai trò rất quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến ổn định tổ chức bộ máy, vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và phát triển kinh tế - xã hội của thành phố sau sắp xếp.

Năm 2026 là năm kéo dài thời kỳ ổn định ngân sách giai đoạn 2022 - 2025 theo kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội tại Thông báo số 2552/TB-VPQH ngày 16/7/2025. Do đó, nghị quyết của HĐND thành phố về quy định phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và tỷ lệ phần trăm phân chia các khoản thu giữa các cấp ngân sách trên địa bàn thành phố năm 2026 vẫn tiếp tục kế thừa các nội dung trong giai đoạn 2022 - 2025.

Sau hợp nhất (từ 1/7/2025), ngày 12/8/2025 HĐND thành phố Đà Nẵng đã ban hành Nghị quyết số 18/NQ-HĐND về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi, tỷ lệ phần trăm các khoản thu phân chia giữa ngân sách địa phương và dự toán thu ngân sách nhà nước trên địa bàn, thu - chi ngân sách địa phương, phương án phân bổ dự toán năm 2025 của thành phố Đà Nẵng sau sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính. Qua quá trình thực hiện nghị quyết, bước đầu cho thấy bộ máy tổ chức chính quyền địa phương vận hành thuận lợi, các nhiệm vụ chi cho con người, an sinh xã hội cơ bản được đảm bảo.

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện cũng bộc lộ những “điểm nghẽn” cần tiếp tục xem xét tháo gỡ như: Việc phân cấp ngân sách giai đoạn đầu mang tính chất “sáp nhập cơ học”, việc chuyển dự toán cấp huyện về thành phố và sáp nhập dự toán cấp xã chưa thực sự gắn nguồn lực với khối lượng nhiệm vụ chuyển giao nên gây lúng túng cho cơ sở khi triển khai thực hiện các nhiệm vụ tại địa phương.

Công tác giải ngân vốn đầu tư công còn gặp không ít khó khăn do lúng túng trong việc xác định mô hình Ban Quản lý dự án cấp khu vực/chuyên ngành, đơn vị quản lý dự án cấp xã và thủ tục chuyển tiếp dự án dở dang từ cấp huyện cũ nên làm chậm tiến độ giải ngân vốn đầu tư công. Tính đến đầu tháng 12/2025, thành phố đã giải ngân được hơn 55% so với chỉ tiêu Chính phủ giao và hơn 51% so với chỉ tiêu HĐND thành phố giao, đây là con số khá thấp so với yêu cầu tiến độ của năm.

Ngoài ra, định mức phân bổ kinh phí còn bất cập, chưa đồng bộ giữa các địa phương; có sự chênh lệch về định mức chi sự nghiệp giữa thành phố Đà Nẵng cũ và tỉnh Quảng Nam nên xảy ra những khó khăn vướng mắc cho việc lập dự toán của các xã, phường trong giai đoạn đầu sáp nhập.

Tiếp tục hoàn thiện cơ chế

Trước những “điểm nghẽn” đã được nhận diện, cơ chế phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi năm 2026 và những năm tiếp theo, thành phố cần quan tâm, xem xét một số giải pháp phù hợp thực tiễn. Trong đó, sớm hoàn thiện cơ chế phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi theo hướng tăng quyền tự chủ và trách nhiệm cho cấp xã nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước, thực hiện các nhiệm vụ chi một cách hiệu quả và minh bạch, đáp ứng kịp thời các yêu cầu phát sinh tại các địa phương, cần xác định tỷ lệ điều tiết ngân sách dựa trên cơ sở dữ liệu dự báo khoa học, độ tin cậy cao, nhất là các sắc thuế bền vững như thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp,…

Một góc khu tái định cư Bình Dương xã Thăng An. Ảnh: MINH SƠN

Cần có cơ chế phân bổ tỷ lệ hợp lý cho các địa phương có nguồn thu tiền sử dụng đất lớn để tạo động lực và chủ động trong đầu tư cơ sở hạ tầng, nhưng vẫn đảm bảo sự điều tiết công bằng cho các khu vực khó khăn hơn.

Ngoài ra, xem xét để lại nguồn thu phí, lệ phí dịch vụ cho cấp xã thụ hưởng (sau khi trích cho cơ quan thu) để cơ sở duy tu bảo dưỡng, đảm bảo an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, khuyến khích và tạo động lực cho địa phương thực hiện tốt nhiệm vụ, nuôi dưỡng nguồn thu. Đồng thời mạnh dạn phân cấp nhiệm vụ chi cho cấp xã tương xứng với thẩm quyền quản lý nhà nước tại địa bàn.

Đặc biệt, cần có cơ chế thưởng vượt thu hoặc bổ sung có mục tiêu một cách linh hoạt để chính quyền cơ sở chủ động xử lý các vấn đề cấp bách về dân sinh, thiên tai, dịch bệnh,… mà không phải chờ quy trình duyệt cấp kinh phí từ các cơ quan cấp trên của thành phố.

Về phân cấp quản lý đầu tư và phân cấp nhiệm vụ chi đầu tư phát triển giữa ngân sách thành phố và ngân sách cấp xã giai đoạn 2026 - 2030, thành phố cần sớm ban hành quy định phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp gắn với phân định thẩm quyền quản lý. Tăng cường phân cấp cho cấp xã quản lý đối với các dự án có quy mô vừa và nhỏ, các dự án hạ tầng thiết yếu, phục vụ dân sinh như công trình thủy lợi, thoát nước, công viên cây xanh, dịch vụ công ích,… Đẩy mạnh công tác hướng dẫn về chuyên môn nghiệp vụ và kiểm tra, giám sát để đảm bảo rõ trách nhiệm, thẩm quyền và đảm bảo chất lượng. Phân định rõ thẩm quyền quyết định chủ trương, phê duyệt dự án, thiết kế - dự toán đối với các dự án thuộc thẩm quyền do thành phố quyết định và các dự án phân cấp cho cấp xã quyết định đối với từng loại dự án và nguồn vốn thực hiện dự án.

Phân bổ ngân sách minh bạch, hiệu quả

Thành phố tiếp tục đổi mới nguyên tắc, tiêu chí và định mức phân bổ chi thường xuyên, theo đó ưu tiên nguồn lực đảm bảo chi cho con người (lương, phụ cấp), giáo dục, y tế và an sinh xã hội; không thể áp dụng một định mức “cào bằng”. Cần xây dựng hệ số ưu tiên, tiêu chí bổ sung, cùng các yếu tố đặc thù khác, để quy đổi và tính toán phân bổ ngân sách minh bạch, hiệu quả cho các xã, phường.

Theo đó, các yếu tố chính có thể đưa vào hệ quy chiếu tính toán như: quy mô dân số, trình độ phát triển kinh tế - xã hội, đặc điểm địa lý (vùng biên giới, hải đảo, miền núi), cơ sở hạ tầng - tài nguyên (khu vực đô thị, địa bàn có khu công nghiệp, khoáng sản, thủy điện), trình độ dân trí,… cộng với các yếu tố đặc thù như vùng đồng bào dân tộc thiểu số, chính sách riêng của Trung ương. Bên cạnh đó, việc xây dựng định mức phân bổ ngân sách phải được rõ ràng, đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hiện, có định lượng cụ thể để các đơn vị tự chủ tài chính và UBND cấp xã chủ động xây dựng dự toán trong quá trình hoạt động.

Xác định mô hình Ban Quản lý dự án khi thực hiện chính quyền 2 cấp theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp đảm bảo theo quy định. Đối với Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng cấp tỉnh, việc tổ chức, sắp xếp lại phải tuân thủ Luật Tổ chức chính quyền địa phương, các quy định về thành lập, tổ chức lại, giải thể đơn vị sự nghiệp công lập,…

Đối với hình thức Ban Quản lý dự án cấp xã nên xem xét giao về UBND cấp xã xác định sự cần thiết và thẩm quyền quyết định thành lập nhằm phù hợp với tình hình thực tiễn tại địa phương, đảm bảo kinh phí hoạt động gắn với tự chủ về tài chính. Trường hợp xác định Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công là chủ đầu tư dự án, các cơ quan có chức năng của thành phố xem xét rà soát, ban hành bổ sung chức năng, nhiệm vụ cho trung tâm.