Hoàn thiện Luật Hải quan từ thực tiễn địa bàn đặc thù cửa khẩu biên giới

Hải quan siết kiểm tra xuất xứ hàng hóa, ngăn gian lận và chuyển tải bất hợp pháp Hải quan Việt Nam thúc đẩy kết nối thực chất trong Chiến dịch Con rồng Mê Kông VIII Tạo bước chuyển quản lý hải quan đối với hàng hóa chuyển phát nhanh quốc tế

Nhận diện vướng mắc từ địa bàn đặc thù

Cục Hải quan cho biết, từ những kiến nghị tại Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia, chương trình khảo sát thi hành Luật Hải quan năm 2014 tiếp tục làm rõ yêu cầu đổi mới phương thức quản lý hải quan theo hướng số hóa, quản trị rủi ro và tăng tính thích ứng với thực tiễn hoạt động xuất nhập khẩu. Những kinh nghiệm từ cơ sở sẽ góp phần hoàn thiện dự thảo Luật Hải quan sửa đổi theo hướng hiện đại, khả thi và tạo thuận lợi thương mại.

Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng phát biểu tại sự kiện. Ảnh: CTV

Cụ thể, tại buổi làm việc, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng cho hay, sau 12 năm thực thi, Luật Hải quan năm 2014 đã góp phần quan trọng vào tiến trình hiện đại hóa hải quan, tạo thuận lợi thương mại và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử xuyên biên giới, kinh tế số, logistics hiện đại cùng yêu cầu cải cách thể chế đang đặt ra nhu cầu phải tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý.

Đồng thời, đại diện Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia đã báo cáo khái quát đặc điểm địa bàn, kết quả thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về hải quan; công tác kiểm tra, giám sát; phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và những khó khăn phát sinh trong quá trình triển khai thi hành Luật Hải quan năm 2014.

Theo báo cáo, cảng Vạn Gia là địa bàn có tính chất đặc thù khi nằm tại xã đảo Vĩnh Thực, tỉnh Quảng Ninh và hoạt động theo mô hình cảng nổi hoàn toàn. Khu vực này hiện không có kho bãi, kho ngoại quan hoặc địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.

Đặc điểm khai thác tại đây khiến hoạt động giao nhận hàng hóa chủ yếu được thực hiện qua mạn phương tiện, phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, thủy triều, kế hoạch tiếp nhận của đối tác cũng như chính sách quản lý biên mậu phía bạn. Những yếu tố này tác động trực tiếp đến hiệu quả tổ chức giám sát hải quan và chi phí vận hành của doanh nghiệp.

Một trong những nội dung được phản ánh nhiều tại buổi khảo sát liên quan đến quy định thời gian lưu giữ hàng hóa tại cửa khẩu xuất không quá 15 ngày đối với hàng xuất khẩu theo loại hình gửi kho ngoại quan.

Theo Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia và ý kiến doanh nghiệp, với tính chất là khu chuyển tải không có kho bãi, việc xuất hàng trên thực tế phụ thuộc lớn vào điều kiện tự nhiên và lịch tiếp nhận hàng của đối tác nên có trường hợp chưa thể hoàn tất xuất khẩu trong thời hạn quy định.

Trong khi đó, phương án đưa hàng quay trở lại kho ngoại quan hoặc địa điểm tập kết tại khu vực lân cận như Móng Cái phát sinh thêm chi phí logistics, thủ tục vận chuyển và kéo dài thời gian do phải kết hợp cả đường thủy và đường bộ.

Từ thực tiễn quản lý, Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia đề xuất nghiên cứu bổ sung quy định về nơi lưu giữ hàng hóa tại khu vực chuyển tải theo công bố của Bộ Xây dựng vào nhóm địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.

Đồng thời, trong thời gian chờ hoàn thiện quy định pháp luật, đơn vị kiến nghị cho phép hàng hóa xuất kho ngoại quan đưa ra cửa khẩu cảng Vạn Gia để xuất khẩu được lưu giữ tại Khu chuyển tải Vạn Gia dưới sự giám sát của cơ quan hải quan trong thời hạn được phép lưu giữ trên lãnh thổ Việt Nam.

Những kiến nghị này không chỉ nhằm tháo gỡ khó khăn trước mắt cho doanh nghiệp mà còn cung cấp thêm căn cứ thực tiễn cho quá trình hoàn thiện chính sách hải quan trong giai đoạn mới.

Luật Hải quan sửa đổi hướng tới quản trị trên môi trường số

Cũng theo cơ quan hải quan, từ những vấn đề đặt ra tại địa bàn đặc thù như Vạn Gia, yêu cầu hoàn thiện Luật Hải quan theo hướng linh hoạt, hiện đại và sát thực tế đang trở nên rõ nét hơn.

Trên thực tế, hiện nay, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan đang được Cục Hải quan, Bộ Tài chính khẩn trương lấy ý kiến rộng rãi các bộ, ngành, cộng đồng doanh nghiệp và cơ quan liên quan.

Theo lộ trình được quy định tại Nghị quyết số 123/2026/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc điều chỉnh Chương trình lập pháp năm 2026, sau khi Bộ Tài chính hoàn thiện hồ sơ gửi Bộ Tư pháp thẩm định bằng Công văn số 6198/BTC-CHQ, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét tại phiên họp tháng 8/2026.

Theo Cục Hải quan, định hướng xây dựng, dự thảo dự kiến sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ 42 điều và bổ sung 4 điều mới. Tuy nhiên, điểm nổi bật không nằm ở quy mô sửa đổi mà ở sự chuyển dịch tư duy quản lý.

Nếu như trước đây hoạt động quản lý hải quan chủ yếu dựa trên hồ sơ, chứng từ và biện pháp kiểm soát hành chính thì dự thảo mới hướng tới mô hình quản trị dựa trên dữ liệu số, đánh giá rủi ro và quản lý tuân thủ.

Một trong những nội dung trọng tâm là xây dựng nền tảng pháp lý cho hải quan số. Hồ sơ, chứng từ từng bước được chuyển sang thông điệp dữ liệu điện tử, cho phép kết nối, xử lý và ra quyết định trên môi trường số.

Đồng thời đó, dự thảo bổ sung quy định về quản lý tuân thủ trong quản lý hải quan, luật hóa nguyên tắc phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ và rủi ro. Theo định hướng này, doanh nghiệp chấp hành tốt sẽ được hưởng nhiều thuận lợi hơn trong hoạt động xuất nhập khẩu thông qua giảm tần suất kiểm tra, giám sát và kiểm tra sau thông quan.

Ngược lại, nguồn lực quản lý sẽ tập trung nhiều hơn vào các nhóm có dấu hiệu rủi ro cao nhằm nâng cao hiệu quả kiểm soát nhưng không làm gia tăng gánh nặng thủ tục hành chính.

Dự thảo cũng dành nội dung riêng cho quản lý hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới nhằm theo kịp xu hướng phát triển của kinh tế số và chuỗi cung ứng hiện đại.

Theo cơ quan soạn thảo, các ý kiến từ doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và thực tiễn triển khai tại các địa bàn đặc thù sẽ tiếp tục được nghiên cứu, tiếp thu để hoàn thiện dự luật theo hướng minh bạch, khả thi và giảm chi phí tuân thủ.