Hoàn thiện pháp luật để đưa khoa học công nghệ vào cuộc sống

Sau gần 2 năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, hệ thống pháp luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được bổ sung với khối lượng lớn văn bản, nhiều cơ chế mới được thiết lập.

Tuy nhiên, những vấn đề đại biểu Quốc hội đặt ra tại phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho thấy, yêu cầu hiện nay không dừng ở việc ban hành thêm chính sách mà còn phải bảo đảm tính thống nhất, khả thi và tháo gỡ được những vướng mắc trong quá trình thực hiện.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn, chiều 12/11. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại phiên chất vấn và trả lời chất vấn, chiều 12/11. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Hoàn thiện khung pháp lý cho đổi mới sáng tạo

Báo cáo trước phiên chất vấn tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI ngày 12/11, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, kể từ khi Nghị quyết số 57 được ban hành, Bộ đã tham mưu, trình Quốc hội, Chính phủ ban hành theo thẩm quyền 195 văn bản quy phạm pháp luật. Trong đó, Quốc hội đã thông qua 11 luật và một nghị quyết đặc thù là Nghị quyết số 193/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Theo Bộ trưởng, về cơ bản, thể chế triển khai Nghị quyết số 57 đã được hoàn thiện. Đây là khối lượng công việc lớn, tạo cơ sở pháp lý cho việc đổi mới phương thức quản lý, tổ chức nghiên cứu, phát triển công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trọng tâm của quá trình hoàn thiện thể chế là chuyển từ quản lý hoạt động khoa học, công nghệ theo cách thức truyền thống sang tạo điều kiện cho nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa kết quả. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 đã đưa vào nhiều cơ chế mới như thử nghiệm có kiểm soát, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, giao quyền tự chủ cho tổ chức chủ trì nhiệm vụ khoa học, công nghệ, khuyến khích hợp tác giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Các nghị định hướng dẫn tiếp tục cụ thể hóa những nội dung về tổ chức thực hiện nhiệm vụ, cơ chế tài chính, đầu tư, quỹ đầu tư mạo hiểm và hợp tác công tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ. Cùng với đó, Luật Chuyển đổi số, Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định về an ninh mạng tạo thêm cơ sở pháp lý cho phát triển hạ tầng số, quản trị và khai thác dữ liệu.

Tuy nhiên, số lượng văn bản được ban hành chưa đồng nghĩa mọi vướng mắc đã được xử lý. Thực tế triển khai đặt ra yêu cầu phải tiếp tục rà soát mối quan hệ giữa các luật, bảo đảm những cơ chế mới không bị chia cắt bởi quy định chuyên ngành, đồng thời có hướng dẫn cụ thể để cơ quan thực thi và doanh nghiệp có thể áp dụng.

Thống nhất cơ chế thử nghiệm, tháo gỡ vướng mắc trong thực thi

Một trong những vấn đề được đại biểu Quốc hội quan tâm là tính thống nhất của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Hà Nội) cho rằng, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã thiết lập khung pháp lý chung, nhưng nhiều luật, nghị quyết gần đây tiếp tục bổ sung quy định về cơ chế này với nội dung chưa thống nhất. Có văn bản lặp lại quy định của luật, có văn bản thiết kế cơ chế riêng, khác biệt về thẩm quyền, thời hạn, điều kiện và yêu cầu kiểm soát; thậm chí có trường hợp chưa phân biệt rõ giữa thử nghiệm có kiểm soát và thí điểm chính sách.

“Nguy cơ hình thành nhiều cơ chế sandbox song song thiếu liên thông, kéo theo nhiều văn bản, thủ tục gây khó khăn cho cả cơ quan quản lý và tổ chức, doanh nghiệp có nhu cầu thử nghiệm”, bà Thủy cảnh báo.

Bà đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ phát huy vai trò đầu mối tham mưu, phối hợp với Bộ Tư pháp và các bộ, ngành rà soát, bảo đảm thống nhất về nguyên tắc nhưng vẫn phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.

Liên quan đến vấn đề này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là cơ chế khung, gồm ba nội dung chính: phạm vi, địa điểm và thời gian thử nghiệm; khung pháp lý miễn trừ trách nhiệm cho đơn vị tổ chức thử nghiệm; bảo đảm quyền lợi của cá nhân, tổ chức tham gia thử nghiệm. Khi triển khai trong từng lĩnh vực, khung pháp lý này cần được cụ thể hóa với sự tham gia của các bộ, ngành liên quan.

Bộ trưởng lấy ví dụ việc thử nghiệm thiết bị bay không người lái cần có sự phối hợp của các cơ quan quản lý về vùng bay, an ninh, an toàn và lĩnh vực vận chuyển. Với xe không người lái, các quy định cũng phải làm rõ trách nhiệm khi xảy ra tai nạn. Những vấn đề mới như vậy đòi hỏi cơ chế thử nghiệm vừa tạo không gian cho công nghệ phát triển, vừa xác định rõ trách nhiệm và quyền lợi của các bên. Bộ sẽ rà soát lại các quy định về cơ chế thử nghiệm trong những dự án luật và văn bản pháp luật khác nhau.

Một điểm nghẽn khác được đại biểu Nguyễn Thị Lan (Hà Nội) nêu là việc định giá tài sản trí tuệ và hướng dẫn áp dụng cơ chế chấp nhận rủi ro. Theo đại biểu, dù nhiều cơ chế, chính sách đã được ban hành, những vướng mắc này vẫn gây trở ngại cho việc thành lập doanh nghiệp khởi nguồn từ trường đại học, viện nghiên cứu (spin-off), làm chậm quá trình đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường. Đại biểu đề nghị Bộ trưởng có giải pháp căn cơ để tháo gỡ đồng bộ.

Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh Trần Thị Diệu Thúy cho rằng, Nghị quyết 57 đặt mục tiêu huy động 60% nguồn lực xã hội trong nghiên cứu và phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ có sản phẩm tiềm năng đã đầu tư rất lớn cho nghiên cứu, thậm chí đã có bằng độc quyền sáng chế nhưng chưa tạo ra doanh thu nên rất khó tiếp cận để được Nhà nước bố trí đối ứng vốn.

Với một dự án có tổng kinh phí 5 tỷ đồng, Nhà nước hỗ trợ 2 tỷ đồng, doanh nghiệp phải đối ứng 3 tỷ đồng; đây là áp lực lớn khi tài sản của doanh nghiệp chủ yếu là phần mềm, sáng chế và bí quyết công nghệ, không phải là tài sản có thể dễ dàng chuyển thành tiền. Đại biểu đề nghị làm rõ cơ chế công nhận phần đóng góp đối ứng bằng nhân lực, thiết bị, tài sản trí tuệ và các chi phí nghiên cứu hợp lý đã phát sinh, thay vì chỉ tính bằng tiền.

Thừa nhận những khó khăn trong định giá công nghệ, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã giao quyền thẩm định cho tổ chức chủ trì thực hiện nhiệm vụ. Tuy nhiên, quá trình triển khai còn lúng túng do giá trị tài sản vô hình khó xác định; cơ sở dữ liệu dùng chung để đối chiếu các sản phẩm tương tự còn hạn chế; một bộ phận người đứng đầu tổ chức nghiên cứu e ngại trách nhiệm khi quyết định giá trị tài sản trí tuệ.

Bộ trưởng cho rằng, việc định giá không thể chỉ dựa vào số lượng dòng lệnh của một phần mềm hay chi phí làm ra sản phẩm, bởi giá trị công nghệ phụ thuộc nhiều vào ý tưởng sáng tạo và khả năng tạo ra giá trị trong thực tiễn. Để khắc phục, Bộ Khoa học và Công nghệ đang từng bước hoàn thiện cơ sở dữ liệu, xây dựng các mẫu thẩm định đối với những lĩnh vực có nhiều sáng chế, công nghệ có khả năng thương mại hóa, đồng thời phát triển đội ngũ chuyên gia tư vấn và học tập kinh nghiệm quốc tế.

Bảo đảm khả năng thực thi

Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội tiếp tục xem xét, cho ý kiến đối với một số dự án luật có liên quan trực tiếp đến môi trường phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Trong đó, việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ tập trung tháo gỡ các vướng mắc về thủ tục hành chính, phân định trách nhiệm quản lý, chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ và quyền đối với giống cây trồng. Hồ sơ dự án luật đề xuất cắt giảm 18 thủ tục hành chính, 5 điều kiện kinh doanh, dự kiến tiết kiệm gần 1.075 triệu đồng chi phí tuân thủ và 237 ngày làm việc.

Còn dự án Luật An ninh dữ liệu đặt ra yêu cầu quản lý rủi ro trong toàn bộ vòng đời dữ liệu, từ tạo lập, lưu trữ, xử lý đến chia sẻ, chuyển giao. Các quy định về dữ liệu quan trọng, dữ liệu cốt lõi, trách nhiệm của chủ thể kiểm soát và xử lý dữ liệu, bảo vệ dữ liệu trong hoạt động trí tuệ nhân tạo và chuyển dữ liệu xuyên biên giới cần được thiết kế đồng bộ với pháp luật về dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.

Dự án Luật Định danh và xác thực điện tử cũng hướng tới mở rộng phạm vi định danh, xác thực trong môi trường số, tạo điều kiện tái sử dụng dữ liệu và giảm yêu cầu cung cấp thông tin nhiều lần. Thượng tướng Lê Quốc Hùng, Thứ trưởng Bộ Công an cho biết, dự thảo luật đã làm rõ nguyên tắc định danh xác thực điện tử bắt buộc, tự nguyện, thu thập dữ liệu tối thiểu, không thu thập lại dữ liệu đã có, không yêu cầu xuất trình giấy tờ đã được định danh điện tử, khuyến khích huy động nguồn lực ngoài nhà nước trong xây dựng phát triển hoạt động kinh doanh và xác thực điện tử.

Luật quy định danh tính điện tử phải được lưu trữ tại Việt Nam, việc định danh không làm hạn chế thay đổi quyền đối với đối tượng được định danh, khai thác thông tin dữ liệu cá nhân phải được chủ thể đồng ý. Đồng thời, dự thảo luật quy định quản lý dịch vụ định danh và xác thực điện tử theo điều kiện và hậu kiểm...

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội Lê Tấn Tới, các quy định về truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm của chủ thể được định danh, lưu vết giao dịch và bảo vệ dữ liệu cá nhân cần được làm rõ để bảo đảm thuận tiện đi đôi với an toàn.

Các dự án luật này có phạm vi điều chỉnh khác nhau nhưng cùng tác động đến môi trường nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và thương mại hóa công nghệ. Do đó, yêu cầu đặt ra là phải rà soát sự thống nhất giữa các quy định, tránh phát sinh những thủ tục hoặc điều kiện mới làm triệt tiêu tác dụng của các cơ chế khuyến khích đã được thiết lập.

Những vấn đề được đại biểu Quốc hội nêu trong các phiên thảo luận và chất vấn tại Kỳ họp thứ 2 cho thấy, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật, cần sớm tháo gỡ vướng mắc trong định giá tài sản trí tuệ, cơ chế chấp nhận rủi ro, huy động vốn đối ứng và tổ chức thử nghiệm công nghệ. Đây là những nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với việc đưa kết quả nghiên cứu khoa học, công nghệ vào ứng dụng và thương mại hóa.

Chu Thanh Vân/TTXVN

Nguồn Tin Tức TTXVN: https://baotintuc.vn/hoan-thien-phap-luat-de-dua-khoa-hoc-cong-nghe-vao-cuoc-song-post1403909.html