Hoàn thiện thể chế phát triển và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa:Lấy thực thi làm thước đo

Tổng kết thực tiễn lãnh đạo, cầm quyền qua nhiều nhiệm kỳ cho thấy, mọi đột phá phát triển bền vững đều bắt nguồn từ đột phá về thể chế; ngược lại, nhiều hạn chế, yếu kém trong phát triển đều có căn nguyên sâu xa từ bất cập thể chế và đặc biệt là khâu tổ chức thực thi.

Trong giai đoạn hội nhập quốc tế hiện nay, hoàn thiện thể chế phát triển chuyển đổi số, chuyển đổi xanh là nhiệm vụ thường xuyên, chiến lược hàng đầu. Ảnh: Quang Thái

Yêu cầu tất yếu của phát triển trong giai đoạn mới

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng, hiệu quả quản trị, năng lực cạnh tranh và tính bền vững, quyết sách thứ nhất: “Hoàn thiện thể chế phát triển và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Lấy thực thi làm thước đo” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vừa mang tính chiến lược lâu dài, vừa mang tính cấp bách trước mắt. Đây không chỉ là quyết sách về hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, mà sâu xa hơn là quyết sách về đổi mới tư duy lãnh đạo, phương thức cầm quyền và năng lực tổ chức thực hiện.

Thể chế phát triển là tổng thể các quy định pháp luật, cơ chế, chính sách, bộ máy và phương thức vận hành nhằm điều chỉnh các quan hệ kinh tế - xã hội, định hướng và thúc đẩy sự phát triển của đất nước. Trong suốt chặng đường đổi mới, mỗi bước tiến của Việt Nam đều gắn liền với những cải cách thể chế quan trọng: Từ xóa bỏ cơ chế bao cấp, thừa nhận kinh tế nhiều thành phần, đến xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chủ động hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, thể chế phát triển của nước ta vẫn còn những bất cập, chồng chéo, thiếu đồng bộ, chưa theo kịp yêu cầu của thực tiễn. Nhiều quy định pháp luật còn khoảng trống, thiếu tính khả thi; cơ chế phối hợp giữa các cấp, các ngành chưa thật thông suốt; kỷ luật, kỷ cương trong thực thi chưa nghiêm. Những hạn chế đó không chỉ làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước, mà còn kìm hãm việc huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực xã hội.

Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh diễn ra mạnh mẽ, nếu không kịp thời hoàn thiện thể chế, đất nước sẽ bỏ lỡ cơ hội phát triển, thậm chí đối mặt với nguy cơ tụt hậu xa hơn. Vì vậy, hoàn thiện thể chế phát triển không chỉ là nhiệm vụ thường xuyên, mà đã trở thành đột phá chiến lược hàng đầu.

Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là trụ cột của thể chế phát triển hiện đại

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật; bảo đảm quyền con người, quyền công dân; thượng tôn pháp luật; quyền lực nhà nước là thống nhất, có phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ. Đây là mô hình nhà nước phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững, hiện đại và hội nhập. Hoàn thiện thể chế phát triển không thể tách rời việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Một Nhà nước pháp quyền vững mạnh là điều kiện tiên quyết để bảo đảm môi trường ổn định, minh bạch, công bằng, dự báo được - những yếu tố then chốt đối với phát triển kinh tế - xã hội và thu hút đầu tư.

Trong thực tiễn, xây dựng Nhà nước pháp quyền không chỉ là hoàn thiện hệ thống pháp luật, mà còn là nâng cao chất lượng hoạt động của bộ máy nhà nước, năng lực thực thi pháp luật và ý thức thượng tôn pháp luật trong toàn xã hội. Pháp luật chỉ thực sự có giá trị khi được tôn trọng và thực thi nghiêm minh; ngược lại, pháp luật dù đầy đủ đến đâu nhưng không được thực thi hiệu quả thì cũng không thể phát huy vai trò điều chỉnh và dẫn dắt phát triển.

“Lấy thực thi làm thước đo” - Đột phá trong tư duy thể chế và quản trị

Một điểm nhấn có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc trong quyết sách này là yêu cầu “lấy thực thi làm thước đo”. Đây là sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy lãnh đạo và quản trị quốc gia, từ coi trọng ban hành chính sách sang coi trọng kết quả thực hiện; từ chú trọng “đúng quy trình” sang chú trọng “đúng và hiệu quả trong thực tế”.

Thực tiễn cho thấy, không ít chủ trương, chính sách được ban hành với mục tiêu đúng đắn, nhưng khi triển khai lại gặp nhiều vướng mắc, chậm đi vào cuộc sống, thậm chí bị “bẻ cong” trong quá trình thực hiện. Nguyên nhân không chỉ nằm ở chất lượng chính sách, mà còn ở khâu tổ chức thực hiện, ở trách nhiệm của bộ máy và đội ngũ cán bộ.

“Lấy thực thi làm thước đo” đòi hỏi phải đánh giá thể chế, chính sách không phải bằng số lượng văn bản được ban hành, mà bằng mức độ đi vào cuộc sống, bằng sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp, bằng hiệu quả phát triển kinh tế - xã hội cụ thể. Đây chính là tiêu chí quan trọng để chuyển từ “Nhà nước quản lý” sang “Nhà nước kiến tạo phát triển, phục vụ nhân dân”.

Để lấy thực thi làm thước đo, trước hết phải nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật. Pháp luật phải xuất phát từ thực tiễn, phản ánh đúng yêu cầu phát triển, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, ổn định và dễ thực hiện.

Điều này đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ quy trình xây dựng pháp luật theo hướng lấy người dân, doanh nghiệp và đối tượng chịu tác động làm trung tâm; tăng cường tổng kết thực tiễn, đánh giá tác động chính sách; mở rộng tham vấn, phản biện xã hội; hạn chế tối đa tình trạng “luật khung, luật ống” hoặc quy định thiếu rõ ràng, khó áp dụng. Chất lượng pháp luật không chỉ nằm ở câu chữ, mà còn ở tính dự báo và khả năng thích ứng với những biến động nhanh chóng của thực tiễn, nhất là trong bối cảnh khoa học - công nghệ, kinh tế số, kinh tế xanh phát triển mạnh mẽ.

Nếu xây dựng pháp luật là điều kiện cần, thì tổ chức thực thi pháp luật là điều kiện đủ để thể chế phát huy hiệu quả. Thực tiễn cho thấy, nhiều điểm nghẽn phát triển không nằm ở thiếu luật, mà nằm ở khâu tổ chức thực hiện yếu, thiếu đồng bộ, thiếu trách nhiệm.

Lấy thực thi làm thước đo đòi hỏi phải rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả trong tổ chức thực hiện pháp luật. Đồng thời, phải gắn trách nhiệm của người đứng đầu với kết quả thực thi; kiên quyết xử lý những trường hợp né tránh, đùn đẩy, làm chậm trễ hoặc làm sai lệch chủ trương, chính sách. Việc ứng dụng công nghệ số, xây dựng chính phủ số, quản trị số là giải pháp quan trọng để nâng cao tính minh bạch, hiệu quả và khả năng giám sát trong thực thi pháp luật, qua đó củng cố niềm tin xã hội.

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi quyền lực phải được kiểm soát chặt chẽ bằng cơ chế, bằng pháp luật và bằng giám sát của nhân dân. Lấy thực thi làm thước đo cũng đồng nghĩa với việc phải tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức.

Cơ chế kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán cần được thực hiện thường xuyên, hiệu quả, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm, đồng thời phòng ngừa sai phạm từ sớm, từ xa. Việc gắn kết chặt chẽ giữa kiểm soát quyền lực với phòng, chống tham nhũng, tiêu cực là yêu cầu tất yếu để bảo đảm thể chế vận hành minh bạch, liêm chính. Thể chế phát triển gắn với bảo đảm quyền con người, quyền công dân: Một tiêu chí quan trọng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là bảo đảm và phát huy quyền con người, quyền công dân. Hoàn thiện thể chế phát triển không thể tách rời việc hoàn thiện thể chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân.

Lấy thực thi làm thước đo đòi hỏi các quyền hiến định không chỉ được ghi nhận trên giấy, mà phải được bảo đảm thực chất trong đời sống. Mức độ thụ hưởng quyền lợi, mức độ tiếp cận dịch vụ công, mức độ hài lòng của nhân dân chính là thước đo sinh động nhất của chất lượng thể chế và hiệu quả của Nhà nước pháp quyền.

Khơi thông, sử dụng hiệu quả các nguồn lực phát triển

Thể chế tốt sẽ khơi thông nguồn lực, tạo động lực phát triển; thể chế yếu sẽ làm nghẽn nguồn lực, kìm hãm sáng tạo. Hoàn thiện thể chế phát triển, lấy thực thi làm thước đo, chính là chìa khóa để giải phóng sức sản xuất, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực trong và ngoài nước cho phát triển nhanh và bền vững. Việc tháo gỡ rào cản thể chế, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo sẽ tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Quyết sách thứ nhất "Hoàn thiện thể chế phát triển và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Lấy thực thi làm thước đo" là quyết sách mang tính nền tảng trong tám nội dung xuyên suốt tập trung triển khai các quyết sách chiến lược. Việc quán triệt và thực hiện hiệu quả quyết sách này sẽ tạo đột phá về quản trị quốc gia, nâng cao năng lực cầm quyền, củng cố niềm tin của nhân dân, khơi thông nguồn lực và mở ra không gian phát triển mới cho đất nước trong kỷ nguyên mới.

Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Văn Sáu
Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam

Thiếu tướng, PGS.TS Nguyễn Văn Sáu