Hoàng Giáp Trịnh Cảnh Thụy

Di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh đền thờ và bia ký Hoàng giáp Thượng thư Trịnh Cảnh Thụy.

Sinh ra ở xã Chân Bái, huyện Yên Định, trấn Thanh Hoa (nay thuộc xã Yên Trường, tỉnh Thanh Hóa), ngay từ khi còn trẻ Trịnh Cảnh Thụy đã có vóc dáng to lớn, sức lực hơn người, tư chất lại thông minh nhanh nhẹn. Vốn con nhà võ, ông theo vua Lê Thế Tông đánh giặc nhà Mạc, làm thiên triều chỉ huy sứ, coi quân cấm vệ bảo vệ kinh thành. Trong một buổi chầu, ông được nghe một vị quan văn lẩm bẩm rằng: Kẻ võ biền một chữ đinh chẳng biết, thế mà lại ở trên ta. Nghe vậy, Trịnh Cảnh Thụy rất tức giận. Để chứng minh cho đám quan lại này hiểu, ngay ngày hôm sau ông dâng sớ xin từ chức quan võ, rồi về xin học chỗ thầy Phùng Khắc Khoan.

Chăm chỉ học hành, tham gia kỳ thi hương ông đã đỗ hương cống, sau đó thi hội đỗ Tam trường được bổ vào làm quan chức viên ngoại Bộ binh. Đến năm 1592, tham dự kỳ thi đình ông đã đỗ Đình nguyên Hoàng giáp. Đây cũng là khoa thi cuối cùng nhà Lê Trung hưng tổ chức ở đô thành kháng chiến An Trường - Vạn Lại. Sách “Đại Việt sử ký toàn thư” trọn bộ trang 1131 bản in năm 2022 chép: “Trong kỳ thi này, cho Trịnh Cảnh Thụy, Ngô Trí Hòa đỗ tiến sĩ xuất thân, Ngô Trí Tri đỗ đồng tiến sĩ xuất thân”.

Trịnh Cảnh Thụy còn có nhiều giai thoại xung quanh kỳ thi đình. Trong đó đáng chú ý nhất là chuyện “Một đòn gánh hai họ Ngô”. Sách “Sơn cư tạp thuật”, “Lịch triều hiến chương loại chí” của Phan Huy Chú và sách “Vũ trung tùy bút” của Phạm Đình Hổ đều có chép việc Trịnh Cảnh Thụy đã đỗ tiến sĩ theo một cách khác thường. Chuyện được kể rằng: Trước kỳ thi một đêm, ông nằm mơ thấy một chuyện rất buồn cười: hai vai gánh hai thằng Ngô (Ngô là một cách gọi thời xưa chỉ người Trung Quốc). Khi tỉnh giấc, ông không hiểu đó là điều gì nên cứ băn khoăn mãi.

Đến hôm vào trường thi, đề ra rất khó nên phần lớn thí sinh không làm được nhiều, bấy giờ ở hai bên lều thi của Trịnh Cảnh Thụy là lều của hai bố con họ Ngô, người xã Lý Trai, huyện Đông Thành, trấn Nghệ An (nay thuộc xã Đức Châu, tỉnh Nghệ An).

Người con là Ngô Trí Hòa học giỏi, trí nhớ tốt nên làm bài xong sớm có ý muốn giúp bố nhưng ngặt một nỗi là lều thi của Trịnh Cảnh Thụy ở giữa nên phải nhờ đưa bài giúp cho bố mình là Ngô Trí Tri. Trịnh Cảnh Thụy đang bí, được bài của Trí Hòa đưa cho thì mừng lắm mới đọc lướt qua, lấy ý để làm bài của mình rồi chuyển bài cho Trí Tri.

Điều lạ lùng là khoa thi năm đó chỉ lấy đỗ tiến sĩ có 3 người và 3 người đó là Trịnh Cảnh Thụy, Ngô Trí Hòa (đỗ Đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân) và Ngô Trí Tri (đỗ Đệ tam giáp tiến sĩ xuất thân).

Rồi chuyện tình thầy - trò, cha – con cũng được hậu thế nhắc đến. Đó là khi xướng tên, nhà vua ngự ở sân điện xem mắt các vị tân khoa. Được đọc đến tên mình, Trịnh Cảnh Thụy chỉ đứng dậy mà không dám bước tới bệ rồng. Vua hỏi, Trịnh Cảnh Thụy thưa: “Bẩm Hoàng thượng, thầy của thần là Ngô Trí Tri còn đứng hàng sau nên thần không dám mạo phạm”. Quan truyền lô lại gọi tên, Ngô Trí Hòa cũng đứng dậy mà không dám bước. Vua lại hỏi tại sao không bước, Ngô Trí Hòa thưa “Xin Hoàng thượng tha tội, thầy của thần và cũng là thân phụ của thần là Ngô Trí Tri còn đứng hàng sau nên thần không dám phạm hiếu”. Vua cho gọi Ngô Trí Tri bước tới bệ rồng, ban ngự tửu và khen thầy trò cha con có hiếu đức.

Hai tấm sắc phong được ông Trịnh Hồng Thịnh, hậu duệ đời thứ 12 của Hoàng giáp Trịnh Cảnh Thụy luôn giữ gìn. Trong đó có sắc phong vua Khải Định ban năm 1917, “lệnh cho xã giáp tiếp tục thờ phụng để ngài bảo hộ phù trợ cho dân lành”.

Sau khi đỗ Hoàng giáp, Trịnh Cảnh Thụy càng được vua tin dùng. Năm 48 tuổi, ông giữ chức Tây Sơn đẳng sứ, hiến sát sứ. Năm 51 tuổi ông được thăng lên chức Lại khoa cấp sự thuộc Bộ Lại. Năm 52 tuổi ông tiếp tục được thăng lên Lại khoa độ cấp sự. Năm 54 tuổi ông được lên chức “Đô ngự sử”.

Cuộc đời Hoàng giáp Trịnh Cảnh Thụy, vinh hoa phú quý đều hội tụ đủ, trong đó sự nỗ lực của ông là tấm gương mà hậu thế noi theo. Ông Trịnh Hồng Thịnh, trưởng tộc, đồng thời là hậu duệ đời thứ 12 của Hoàng giáp chia sẻ: Đã hơn 600 năm, dẫu những câu chuyện về thân thế sự nghiệp và công trạng của cụ hoàng giáp có thể phần nào bị lãng quên, song đã là người họ Trịnh (Cảnh Khuất) ai cũng phải nể phục cụ vì sự nỗ lực vươn lên. Trong lịch sử dân tộc, mấy ai mà dám từ quan để về đèn sách rồi lều chõng đi thi?

Về đền thờ và bia ký Hoàng giáp Thượng thư Trịnh Cảnh Thụy ở thôn 2, xã Yên Trường, chúng tôi thật sự có chút chạnh lòng, đền thờ nhỏ nhắn nằm nép mình trong khuôn viên 720m2. Dù rất tự hào nhưng trưởng thôn 2, Trịnh Văn Chương cũng rất trăn trở nói: “Hằng năm, tại đền, con cháu dòng họ Trịnh có 2 ngày lễ lớn là ngày mùng 10 tháng 11 và ngày 15 tháng 2 âm lịch... Con cháu trong dòng họ đã tôn tạo không gian phía ngoài nhưng bên trong đền thờ với hoành phi, câu đối, bia đá... thì chúng tôi thực sự lo lắng. Đền chỗ nào cũng xuống cấp, đến chiếc khóa cũng không được dùng vì những tấm gỗ làm cửa đều mỏng manh và mục gãy... Hy vọng trong thời gian tới, cấp chính quyền sẽ quan tâm hơn nữa đến đền thờ”.

“Một chi họ lâu đời, về võ có 4 quận công, 3 đô đốc; về văn có 1 tiến sĩ, 10 cử nhân, 50 tú tài (tính riêng thời kỳ phong kiến). Tiếp nối truyền thống ông cha vài trăm năm, đến nay chi họ Trịnh (Cảnh Khuất) đã phát triển thành nhiều cành nhánh, chi nhánh, cư trú ở nhiều địa danh, tập trung nhất là ở vùng phía Bắc huyện Yên Định cũ, vùng Thạc Quả - Vạn Lại - Thanh Hóa. Từ thời các cụ tổ, trong đó có cụ Trịnh Cảnh Thụy đến nay, con cháu chi họ luôn tích cực tham gia vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước”, ông Trịnh Hồng Thịnh khẳng định.

(Bài viết có tham khảo tư liệu Lý lịch di tích đền thờ và bia ký Thượng thư Hoàng giáp Trịnh Cảnh Thụy, Gia phả dòng họ Trịnh (Cảnh Khuất); 30 năm kết nối dòng họ Trịnh Việt Nam và tôn vinh công đức tổ tiên; cùng một số tài liệu khác).

Bài và ảnh: CHI ANH