Hoàng Xuân Sính, người phụ nữ Hà Nội giàu khát vọng tri thức

Từ cô gái làng Cót đến nữ giáo sư đầu tiên của Việt Nam

Nếu phải tìm một hình ảnh tiêu biểu cho vẻ đẹp của người phụ nữ Hà Nội thế kỷ 20, GS Hoàng Xuân Sính có lẽ là một trong những gương mặt xứng đáng nhất.

GS, TSKH, NGND Hoàng Xuân Sính (thứ hai, từ trái sang) và các con, cháu. Ảnh do gia đình cung cấp

Bà sinh ra trong gia đình danh giá của làng Cót, vùng đất khoa bảng nổi tiếng phía Tây kinh thành Thăng Long xưa, nay thuộc khu vực Yên Hòa, TP Hà Nội. Dòng họ Hoàng mà bà thuộc về là một trong những dòng họ nổi tiếng nhất của làng Cót, có ông tổ là Hoàng Quán Chi, người khai khoa của huyện Từ Liêm xưa, đặt nền móng cho làng khoa bảng của vùng đất tứ danh hương Mỗ-La-Canh-Cót. Ông nội của GS Hoàng Xuân Sính là cụ Hoàng Thúc Hội (1870-1938), hiệu Cúc Hương, đỗ cử nhân khoa thi Bính Ngọ 1906. Dù không ra làm quan, nhưng cụ được nhiều sĩ phu đương thời kính trọng bởi học vấn và nhân cách. Gia đình cụ Hoàng Thúc Hội là gia đình tiêu biểu của tầng lớp trí thức Hà Nội đầu thế kỷ 20 với 3 người con trai. Người con cả là học giả Hoàng Thúc Trâm (1902-1977), bút danh Hoa Bằng, nhà nghiên cứu văn học, sử học có nhiều đóng góp cho nền học thuật Việt Nam. Ông từng là cây bút chủ lực của nhiều tờ báo lớn và để lại dấu ấn đặc biệt trên Tạp chí Tri Tân với hàng trăm công trình khảo cứu về văn hóa, lịch sử dân tộc. Người con trai thứ là ông Hoàng Thúc Tấn, thân phụ của GS Hoàng Xuân Sính, chủ một hiệu may nổi tiếng trên phố Hàng Bông.

Sinh trưởng trong gia đình trí thức nhưng cuộc đời của cô gái Hoàng Xuân Sính không trải đầy hoa hồng. Những năm tháng chiến tranh và biến động của đất nước đặt lên vai thế hệ của bà nhiều thử thách. Tuy vậy, ngay từ nhỏ, cô gái Hà Nội ấy đã bộc lộ sự thông minh, nghị lực và đôi bàn tay khéo léo hiếm có.

Một chi tiết ít người biết được ông Nguyễn Vũ Lê, Trưởng bộ môn Giáo dục Chính trị và Pháp luật, Trường Đại học Thăng Long kể lại là năm 15 tuổi, Hoàng Xuân Sính đã trở thành một “thợ may bất đắc dĩ” khi hiệu may gia đình thiếu người làm. Cô bé đang học trung học tự mày mò cắt may áo dài cho người thân và bạn bè, dám nhận may cả áo dài cưới cho khách. Táo bạo hơn, cô còn mạnh dạn cải tiến kiểu áo dài truyền thống, nâng cổ áo cao hơn, tạo đường eo mềm mại hơn so với kiểu áo thẳng phổ biến thời bấy giờ. Vị khách đầu tiên vô cùng hài lòng, từ đó những đơn đặt hàng liên tiếp tìm đến.

Nghe câu chuyện ấy hôm nay, người ta không chỉ thấy sự khéo léo của một thiếu nữ Hà Nội mà còn nhận ra phẩm chất sẽ theo bà suốt cuộc đời: Dám nghĩ khác, dám làm điều chưa ai làm. Trong bối cảnh phụ nữ Việt Nam cùng thời còn rất ít cơ hội tiếp cận giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học đỉnh cao, Hoàng Xuân Sính đã vượt qua nhiều rào cản để bước vào thế giới toán học. Bà sang Pháp học tập, nghiên cứu và trở thành người phụ nữ nước ngoài đầu tiên bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại kinh đô ánh sáng thời bấy giờ là Paris. Sau này, dưới sự hướng dẫn của nhà toán học thiên tài Alexander Grothendieck, bà hoàn thành công trình nghiên cứu làm nên tên tuổi của mình trong toán học hiện đại.

Điều làm nên tầm vóc Hoàng Xuân Sính không chỉ là trí tuệ. Những người từng tiếp xúc với bà đều nhắc đến một phong thái Hà Nội rất đặc biệt: Nhẹ nhàng mà quyết đoán, thanh lịch nhưng không kiểu cách, khiêm nhường nhưng luôn có nội lực mạnh mẽ.

Người mở đường cho giáo dục đại học tư thục Việt Nam

Trong toán học, tên tuổi Hoàng Xuân Sính gắn với “Bất biến Sính” (Sính invariant), một khái niệm được giới chuyên môn quốc tế ghi nhận. Nhưng nếu chỉ nhìn bà như một nhà toán học xuất sắc, đó mới chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở những đóng góp của bà cho nền giáo dục Việt Nam.

Năm 1988, khi cơ chế bao cấp vẫn còn in đậm trong nhiều lĩnh vực, Hoàng Xuân Sính đã cùng cộng sự sáng lập Trường Đại học Thăng Long, trường đại học ngoài công lập đầu tiên của Việt Nam. Đây được xem là bước đi chưa từng có tiền lệ, mở đường cho sự ra đời của hệ thống đại học tư thục sau này.

Điều đáng nói hơn là ngay từ những ngày đầu, bà đã nhìn thấy những nhu cầu của tương lai. Trong khi phần lớn các trường đại học chỉ đào tạo một ngoại ngữ, bà đưa vào chương trình 3 ngoại ngữ: Nga, Anh và Pháp. Khi nền kinh tế còn vận hành theo mô hình kế hoạch hóa, bà đã đưa kế toán Hoa Kỳ và kế toán Pháp vào giảng dạy song song với kế toán Việt Nam. Những quyết định khi ấy từng bị xem là táo bạo, nhưng thời gian đã chứng minh đó là tầm nhìn vượt trước nhiều năm. Con trai bà, ông Trương Ngọc Kim, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Thăng Long, cho rằng tinh thần đổi mới ấy hiện diện trong mọi ngóc ngách của nhà trường hôm nay. Từ kiến trúc, không gian học tập đến triết lý giáo dục đều mang dấu ấn của người mẹ luôn hướng tới sự hiện đại và hạnh phúc của người học.

GS, TSKH Hà Huy Khoái từng nhận xét: “Trong toán học, Giáo sư Sính để lại điều gọi là "Bất biến Sính". Còn trong cuộc đời, cái bất biến của giáo sư chính là lòng yêu nước và tình yêu khoa học”. Có lẽ vì thế mà khi nhìn lại cuộc đời bà, người ta không chỉ thấy nữ giáo sư toán học đầu tiên của Việt Nam. Người ta thấy bóng dáng của một thế hệ trí thức Hà Nội đã sống trọn vẹn cho Tổ quốc. Một đời yêu khoa học. Một đời mở đường cho giáo dục.