Hoành Sơn, nơi tâm linh hội tụ

Huyền tích dưới chân đèo Ngang

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Đặng Thị Kim Liên nhận xét: Trong dòng chảy lịch sử, văn hóa, tâm linh của người Việt, vùng đất đèo Ngang là nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa: Việt, Chăm Pa, Lân Ấp, Đàng Trong, Đàng Ngoài, miền núi, miền biển... Dòng chảy lịch sử, văn hóa, tâm linh ấy đã thấm sâu vào đất, vào cỏ cây, vào tâm hồn con người qua bao thế hệ.

Đèo Ngang ngoài ranh giới hành chính, Hoành Sơn quan ngoài chức năng quan ải, phòng thành trên đường thiên lý Bắc-Nam, tương truyền vùng đất này còn là nơi Mẫu Liễu Hạnh, một trong “Tứ bất tử” của người Việt hiện thân. Dấu ấn văn hóa tâm linh thờ Mẫu ngày nay hiện hữu ở cả hai mái đèo Ngang với hai Đền thờ Mẫu cùng tồn tại: Phía Bắc thuộc xã Hoành Sơn, tỉnh Hà Tĩnh và phía Nam trên đất Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị.

Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh tại thôn Hoành Sơn, tỉnh Hà Tĩnh - Ảnh: T.L

Một điều khá đặc biệt về câu chuyện hiện thân của Mẫu Liễu Hạnh lưu truyền trong dân gian, dù phía Hà Tĩnh hay Quảng Trị, nội dung cơ bản tương đồng. Huyền thoại kể rằng: Công chúa Quỳnh Hoa, con gái Ngọc Hoàng, tính tình phóng khoáng, không chịu theo khuôn phép nhà trời, vì thế Ngọc Hoàng phạt nàng giáng trần ba năm. Xuống trần gian, công chúa Quỳnh Hoa chọn vùng đất đèo Ngang, ngay bên đường thiên lý, dựng quán hàng phục vụ cho khách bộ hành qua về. Quán nơi chốn “rừng thiêng”, cô chủ quán xinh đẹp, hiếu khách nên lúc nào cũng đông.

Ai đi trên đường thiên lý đều ghé vào quán nghỉ chân, uống nước, thưởng thức bánh trái, hoa quả... Khách bộ hành cũng “kẻ năm, người bảy”, ai thiện lương thì gặp nhiều may mắn; ai tâm bất chính, thấy cô chủ hàng nước xinh đẹp buông lời “trêu hoa, ghẹo nguyệt”, ắt gặp bất hạnh, tai ương.

Ba năm giáng thế tại đèo Ngang, công chúa Quỳnh Hoa dùng phép thuật, lòng từ bi để cứu nhân độ thế, giúp dân hai phía đèo Ngang xua đuổi thú dữ, đẩy lùi dịch bệnh, tận tình chỉ dạy cư dân trồng lúa nước. Nhờ ân trạch của Mẫu, vùng đất dưới chân Hoành Sơn ngày càng quy tụ nhiều người dân đến sinh sống, biến rừng thiêng nước độc thành những xóm làng trù phú. Hết thời hạn lưu đày chốn nhân gian, công chúa Quỳnh Hoa về trời. Ghi nhớ công ơn to lớn ấy, Nhân dân hai bên mái đèo Ngang đều lập đền thờ phụng... đời đời hương khói.

Tuổi thơ lớn lên giữa mạch nguồn văn hóa, tâm linh Hoành Sơn, ông Võ Hằng Hải (SN 1959) ở thôn Minh Sơn, xã Phú Trạch sớm đưa huyền tích về công chúa Quỳnh Hoa giáng thế kể cho đồng đội, đồng chí mình biết khi trở thành người lính Hải quân. Rời quân ngũ, trở về quê hương, năm 2012, ông tình nguyện lên phục vụ tại Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh, với ông, đó là một ân đức từ Mẫu. Gần 14 năm sống, phục vụ dưới sự chở che của Mẫu, đón hàng triệu lượt du khách về với Mẫu, ông Hải càng cảm nhận sâu sắc hơn sợi dây linh thiêng kết nối con người với đất mẹ, cùng hướng về giá trị chân-thiện-mỹ.

Cũng như ông Hải, ông Nguyễn Đức Gia (SN 1943) người cùng thôn có thâm niên hơn 20 năm chăm sóc Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Thời gian bên Mẫu giúp tâm hồn ông thảnh thơi, cảm nhận được tình cảm gần gũi, thân thiết, bao la từ Mẫu, giúp ông sống lạc quan, yêu người, yêu đời hơn.

“Hai mươi năm nay, ngày nào tôi cũng ghé Mẫu, thắp nén hương cầu cho con cái, gia đình, dòng tộc bình an, đoàn kết; quê hương, đất nước hưng thịnh”, ông Nguyễn Đức Gia chia sẻ.

Ngôi đền thờ Mẫu cổ kính, u tịch, rêu phong hàng trăm năm tuổi ẩn mình dưới những gốc cây cổ thụ, sâu giữa núi rừng Hoành Sơn - Ảnh: T.L

Những ngôi đền thờ Mẫu ở hai mái đèo Ngang

Phía Bắc đèo Ngang, Đền thờ Mẫu Liễu Hạnh hay còn được gọi với những cái tên khác như Quán Bà Chúa Liễu, Miếu Bà Chúa Sơn thuộc phường Hoành Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Đền tọa lạc bên cạnh đường lên đỉnh đèo, lưng tựa vào núi, phía sau là hồ nước, mặt hướng biển Đông. Khuôn viên đền rộng khoảng 6.000m2 gồm ba tòa thờ đệ nhất, đệ nhị và đệ tam. Bên trong đền có ba gian thờ đặt tượng Tam Tòa Thánh Mẫu cùng câu đối: “Lục quý linh thông thần tự tại. Tam thừa diệu ứng Phật Như Lai”. Khu vực miếu thờ diện tích rộng chừng 100m2. Du khách thập phương vào Nam hay ra Bắc đều dừng chân, dâng hương cho Mẫu.

Tại tỉnh Quảng Trị, Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở thôn Minh Sơn, xã Phú Trạch, ngay dưới chân đèo Ngang, hậu đền tựa sâu vào Hoành Sơn hùng vĩ, mặt đền hướng ra hồ nước Đồng Mười xanh biếc quanh năm. Được xây dựng từ thời Thiên Hiệu đời Hậu Lê, năm 1557, Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong những công trình tâm linh có bề dày lịch sử lâu đời nhất tại tỉnh Quảng Trị.

Với những giá trị lịch sử và tín ngưỡng đặc sắc, năm 2000, Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh được công nhận là Di tích Lịch sử-Văn hóa cấp tỉnh. Tháng 10/2024, đền trở thành điểm du lịch tâm linh, đáp ứng trọn vẹn nhu cầu tín ngưỡng của người dân và khách bộ hành khi qua đèo Ngang.

Ngày nay, Khu di tích Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh mở rộng đến 24.000m2, bao gồm một tổng thể kiến trúc hài hòa, giao thoa giữa nét cổ xưa và hiện đại; giản dị nhưng không kém phần uy linh, tôn nghiêm, bao gồm cổng đền, bình phong, cổng tam quan, điện thờ, đền tiền, đền hậu, phân chia theo thứ tự, lớp lang, cung bậc từ ngoài vào trong, từ đền cũ gồm chính điện, tiền điện, nghinh môn đến đền mới và các khu vực phụ trợ như Am mã hóa, Tả vu, Hữu vu, Giếng cổ...

Đền Thánh Mẫu Liễu Hạnh có lối trang trí nghệ thuật bên ngoài và bên trong các gian điện thờ đặc biệt tinh tế kết hợp giữa nhiều chất liệu như sành sứ, gỗ quý. Mọi chi tiết bài trí hài hòa với các hình tượng truyền thống, như: Tứ linh-long, ly, quy, phượng; tứ thủ-cầm, kỳ, thi, họa và tứ quý-tùng, trúc, mai, sen.

Càng đi sâu vào phía hậu điện, không khí linh thiêng càng tăng thêm bội phần. Khi đến ngôi đền cũ cổ kính, u tịch, rêu phong hàng trăm năm tuổi ẩn mình dưới những gốc cây cổ thụ, sâu giữa núi rừng Hoành Sơn, là lúc con người gạt bỏ những âu lo, toan tính đời thường, tâm hồn thanh sạch, một lòng hướng về Mẫu...

“Tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ”, hàng năm, đúng ngày mùng 3/3 âm lịch, Nhân dân sinh sống ở hai mái đèo Ngang đều long trọng tổ chức lễ giỗ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, trở thành nét sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng trọng đại “riêng có” trong hệ sinh thái lịch sử, văn hóa, tâm linh Hoành Sơn, quy tụ đông đảo du khách thập phương đến dâng hương, chiêm bái. Mọi người cùng nhau dâng các sản vật bình dị mang đậm hương vị quê hương như trái cây, bánh kẹo, cháo nổ để tưởng nhớ công đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh, tri ân cội nguồn, gắn kết cộng đồng, cùng gửi gắm ước nguyện cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.