Hoạt hóa tiềm năng du lịch di sản văn hóa tại TP.HCM: Cần gì và làm thế nào?

Bà Phan Yến Ly

Tiềm năng phát triển du lịch di sản văn hóa

TP.HCM có hệ thống cơ sở vật chất và dịch vụ du lịch khá phát triển. Việc sáp nhập địa giới hành chính đã tạo nên một "siêu đô thị", tạo ra một kho tàng di sản văn hóa khổng lồ, đưa Thành phố trở thành trung tâm du lịch có sức cạnh tranh hàng đầu khu vực Đông Nam Á.

Bên cạnh việc phát triển các loại hình mà TP.HCM đang là thế mạnh như du lịch sinh thái, du lịch ẩm thực, du lịch mua sắm, du lịch đường sông nay tiếp nối loại hình du lịch di sản với những giá trị lịch sử, văn hóa như Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Thành phố, Ủy ban Nhân dân Thành phố, Nhà hát Thành phố, Dinh Độc Lập, Bến Nhà Rồng, các bảo tàng và các chùa, đình, đền, miếu theo nhiều phong cách khác nhau…

Tính đến cuối tháng 8/2025, TP.HCM mới có tổng cộng 321 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh, bao gồm 4 Di tích Quốc gia Đặc biệt, 99 Di tích Quốc gia, và 218 Di tích cấp Thành phố. Các di tích mới được xếp hạng gần đây chủ yếu là di tích kiến trúc nghệ thuật và di tích lịch sử ở cấp Thành phố, góp phần làm phong phú thêm các giá trị di sản đô thị của Thành phố trong giai đoạn phát triển mới.

Khơi nguồn, đánh thức và hoạt hóa tiềm năng du lịch di sản văn hóa

Việc làm đầu tiên là chúng ta cần nhìn ra thế giới và các địa phương tại Việt Nam khác xem họ đã khai thác hiệu quả và bền vững các di sản văn hóa, các di tích lịch sử như thế nào để học tập và rút kinh nghiệm với mục đích hài hòa yếu tố lợi nhuận thu về với việc phát huy giá trị, vẻ đẹp của di sản, giữ gìn môi trường, cảnh quan sinh thái…

Trên thế giới, từ lâu chính quyền đã áp dụng mô hình nhà nước và tư nhân tham gia quản lý - khai thác di sản dưới sự giá́m sát nghiêm ngặt của các chuyên gia trong lĩnh vực di sản, bảo tồn, kinh tế và du lịch. Chúng ta có thể tham khảo các nước trong khu vực như Campuchia đã giao việc bảo tồn và khai thác hiệu quả khu Angkor Thom và Angkor Wat ở SiemRiep cho Tập đoàn Sokimex Investment Group; cụm các đền thiêng thuộc đạo Hindu ở Bali (Indonesia) cũng do các tập đoàn tư nhân quản lý cùng với nhiều chuỗi dịch vụ nhà hàng, khách sạn, resort… đi kèm. Ở Châu Âu, nhất là Pháp, việc rao bán, cho thuê các lâu đài cổ phục vụ du lịch, đương nhiên là phải kèm theo các quy định rõ ràng, minh bạch về bảo tồn, không có gì là mới mẻ. Các cung điện hay cả tháp Eiffel cùng một số di sản khác cũng do các công ty tư nhân nắm quyền kinh doanh khai thác.

Còn ở Việt Nam, nên tham khảo mô hình thành công của Hà Nội, Huế, Hội An. Du lịch Thừa Thiên Huế có nhiều bước đột phá không chỉ vì thừa hưởng kho tàng di sản khổng lồ của cố đô mà vì du lịch Thừa Thiên Huế đã định hướng đúng đắn kết hợp quản lý, khai thác tốt di sản văn hóa với tổ chức lễ hội văn hóa như Festival Huế tổ chức vào các năm chẵn, cùng với Festival Nghề truyền thống tổ chức vào các năm lẻ. Các sự kiện thường niên này giúp du lịch Thừa Thiên Huế tăng doanh thu, hoàn toàn có thể trở thành động lực phát triển kinh tế, xã hội và đã trở thành thương hiệu riêng đầy tính văn hóa và nghệ thuật trong nổi tiếng với du khách gần xa.

Trong các cụm di tích của họ luôn có các dịch vụ sản phẩm mới: Dự án Đại Nội về đêm, thắp sáng Hoàng Thành, trung tâm diễn giải thông tin với công nghệ thực tế ảo “Đi tìm Hoàng cung đã mất”, phố đi bộ ven sông Hương... Du lịch Hội An thì quả là tấm gương sáng về việc nhà nhà làm du lịch, người người làm du lịch mà vẫn giữ nguyên được giá trị của một danh hiệu Di sản thế giới Đô thị cổ Hội An. Người dân cùng chính quyền xây dựng các sản phẩm độc đáo mà vẫn mang hồn phố cổ từ các chương trình biểu diễn nghệ thuật hoành tráng như Ký Ức Hội An đến các điểm biểu diễn Hát Bài Chòi dân gian, từ các hoạt động lớn trong Đêm rằm Phổ cổ đến các hoạt động thường nhật như thả hoa đăng, trồng rau, làm gốm, làm lồng đèn…

TP.HCM phát triển du lịch đêm và kinh tế trải nghiệm. Ảnh Văn Trung

Tại TP.HCM, hiện nay du khách tự tìm đến hay đi theo các chương trình do các công ty du lịch thiết kế và chào bán theo thống kê của nhóm Nghiên cứu và thống kê tài nguyên du lịch TP.HCM vẫn chủ yếu tham quan các di tích lịch sử, văn hóa (hơn 30% lượng du khách) và xoay quanh các bảo tàng; các công trình kiến trúc thời thuộc địa; hệ thống các chùa, đình, đền… có kiến trúc Việt Nam, Hoa hay Kh’mer; các công trình và di tích liên quan đến các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm…

Tuy nhiên, các di tích chưa thật sự “sống”, chưa đưa du khách hòa minh vào đời sống thực tế của người dân và không giúp du khách cùng trải nghiệm các hoạt động văn hóa hay cùng tham gia lễ hội. Chẳng hạn như trừ Dinh Thống Nhất có các hình thức khá phong phú thu hút du khách như thuyết minh, xem phim hay xây dựng thêm một không gian giới thiệu chuyên đề “Từ Dinh Norodom đến Dinh Độc Lập 1868-1966”, các bảo tàng khác hầu như chỉ có thêm một số hoạt động thu hút du khách như trưng bày chuyên đề hay biểu diễn văn nghệ ; các lễ hội tại các chùa, đình, miếu cũng chỉ tổ chức trong quy mô nhỏ, thiếu quảng bá hay quảng bá không kịp thời để du khách cùng tham gia; các công trình có kiến trúc cổ xưa hay thời thuộc địa đa phần đã được sử dụng vào việc khác và không khuyến khích khách tham quan như Ngân hàng Nhà Nước Việt Nam, nhà rường của linh mục Bá Đa Lộc nằm trong khuôn viên Tòa Tổng Giám Mục các biệt thự cổ được cho thuê làm nhà hàng…

Không chỉ đơn điệu trong khai thác, nhiều công trình di sản đang đứng trước nguy cơ bị xuống cấp hoặc bị lấn át bởi các cao ốc hiện đại, làm mất đi không gian văn hóa nguyên bản hay phục chế chưa khoa học, có kết nối rời rạc, chưa hình thành được các chuỗi cung ứng dịch vụ hay tour tuyến đặc sắc kết nối xuyên suốt lịch sử hơn 300 năm của vùng đất Gia Định - Sài Gòn - Chợ Lớn - Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu.

Đánh thức và hoạt hóa tiềm năng phát triển du lịch di sản văn hóa

Dưới góc độ lữ hành, chúng tôi không ngừng thiết kế các sản phẩm du lịch mới trên địa bàn Thành phố cho du khách với các điểm nhấn khác biệt trên nền tài nguyên di sản mà Thành phố thừa hưởng với các chủ đề từ kiến trúc, nghệ thuật, đến văn hóa, lịch sử.

Bên cạnh đó, chúng tôi mong muốn các cấp chính quyền Thành phố tiếp tục đồng hành cùng doanh nghiệp nỗ lực khai thác giá trị di sản của Thành phố thông qua xây dựng bản sắc độc đáo của điểm đến thành thương hiệu Du lịch TP.HCM: Thành phố trẻ trung, năng động luôn đổi mới mà vẫn hài hòa với truyền thống; thành phố di sản xanh và hiện đại.

Kêu gọi đầu tư thêm hạ tầng và triển khai các không gian công cộng kết nối các công trình di tích: Không gian thích hợp chia sẻ cho cả dân Thành phố và du khách với đẩy đủ các yêu cầu cơ bản có mỹ quan, an ninh trật tự, vệ sinh công cộng, có đủ tiện ích như băng ghế ngồi, hệ thống tín hiệu, dễ dàng kết nối và tiếp cận… Cá nhân hóa trải nghiệm trong việc xây dựng các tour du lịch chuyên biệt như: Tour kiến trúc di sản, tour tôn giáo, hay tour ẩm thực gắn liền với lịch sử các khu phố cổ. Điều này giúp thu hút những dòng khách cao cấp, sẵn sàng chi trả để tìm hiểu chiều sâu văn hóa.

Lễ hội Áo dài được định vị là sự kiện văn hóa - du lịch thường niên của TP.HCM

Đồng thời, khuyến khích du lịch sáng tạo để trải nghiệm di sản: Tạo ra sự tương tác với di sản, xây dựng các hoạt động trải nghiệm có sự tham gia của người dân thành phố và du khách. Ví dụ cùng tham gia vào lễ hội đường phố, cùng thưởng thức buổi hòa nhạc công cộng, phiên chợ dân gian, cùng giao lưu trên con đường nghệ thuật… Phát triển du lịch đêm và kinh tế trải nghiệm: Thay vì đóng cửa lúc 17 giờ, các di tích có thể trở thành sân khấu cho các show diễn thực cảnh, nghệ thuật truyền thống (hát bội, đờn ca tài tử). Các chương trình như " Sắc màu đêm thành phố " hay "Trăng chiến khu", “Phố đêm Chợ Lớn”… cần được đầu tư bài bản hơn về chất lượng nghệ thuật và xây dựng các chương trình nghệ thuật định kỳ hay thường xuyên phục vụ du khách mang dấu ấn văn hóa, lịch sử và con người của Thành phố.

Bên cạnh đó, cải tiến, bổ sung các hoạt động trong bảo tàng như có thêm biểu diễn nghệ thuật, biểu diễn các công đoạn hoàn tất một sản phẩm thủ công, mỹ nghệ… tránh chỉ trưng bày quá nhiều hình ảnh, hiện vật mà thiếu sức sống. Nâng văn hóa ẩm thực - một tài nguyên di sản đặc biệt của thành phố thành một nghệ thuật và thương hiệu, giúp cho du lịch di sản dễ dàng tiếp cận mọi đối tượng một cách nhanh chóng và nhẹ nhàng nhất.

Đặc biệt, công nghệ hóa di sản. Việc áp dụng thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) hay số hóa dữ liệu di sản là chìa khóa để thu hút thế hệ trẻ. Ví dụ du khách có thể thấy lại quang cảnh thương cảng Bến Nghé xưa hay nghe câu chuyện về Dinh Thống Nhất qua những thước phim 3D sống động ngay tại điểm tham quan. Bảo tồn và khai thác di sản trong quản trị hiện đại cũng cần chú trọng. Di sản chỉ thực sự được bảo tồn tốt nhất khi nó có khả năng tự nuôi sống chính mình và đóng góp vào sự phồn vinh của cộng đồng. Do đó, cần có cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước - Doanh nghiệp - Cộng đồng địa phương.

(*) Giám đốc Công ty Tư vấn, Truyền thông và sự kiện Cánh Cam

Phan Yến Ly (*)