Học được gì từ cách 'xuất khẩu văn học' của Tây Ban Nha?

Hội sách Quốc tế LIBER 2026 mới diễn ra tại Trung tâm triển lãm Gran Via của Fira de Barcelona, Tây Ban Nha. Đây là hội chợ chuyên nghiệp dành cho ngành xuất bản, với mục tiêu kết nối các nhà xuất bản Tây Ban Nha với thị trường quốc tế.

Xuất bản Việt Nam có thể học được gì từ LIBER trong cách "xuất khẩu" sáng tác nội địa ra thế giới? Ông Nguyễn Xuân Minh - Giám đốc Kế hoạch và Bản quyền tại Công ty sách Nhã Nam - đã tham dự LIBER và chia sẻ nhiều kinh nghiệm học hỏi tại Hội sách.

Chuẩn bị một "gói xuất khẩu" cho từng tác phẩm

- Frankfurt là một trong những hội sách có quy mô lớn nhất thế giới, có thể nói là “thị trường thế giới” của ngành xuất bản. Chỉ trong vài ngày, hầu hết tập đoàn xuất bản, nhà xuất bản, đại lý bản quyền lớn và rất nhiều đại diện của các nước đều có mặt ở đó.

Đi Hội sách Frankfurt ta có thể quan sát được rất nhiều, gặp được rất nhiều người, tìm hiểu được rất nhiều thông tin mới nhất về xu hướng của ngành, hay các tựa sách đáng chú ý nhất trong năm…, nhưng đồng thời cũng khá áp lực vì lịch hẹn dày, khoảng cách giữa các khu vực lớn và có nguy cơ bị tràn bộ nhớ vì có quá nhiều thông tin đổ về chỉ trong một thời gian ngắn ngủi.

Hội sách LIBER có một mục tiêu rất rõ là quốc tế hóa ngành xuất bản tiếng Tây Ban Nha. Ảnh: NVCC.

Bologna lại có tính chuyên biệt rất rõ, tập trung vào sách thiếu nhi, minh họa, sách tranh, manga, comic…, nên bản thân việc đi trong hội sách đã mang lại rất nhiều thông tin về xu hướng hình ảnh, thiết kế và cách kể chuyện cho trẻ em.

LIBER tinh gọn, tập trung và hiệu suất làm việc rất cao. Đây về cơ bản là một hội chợ chuyên ngành, đối tượng chính là những người đang thực sự làm việc trong hệ sinh thái xuất bản như nhà xuất bản, đại lý bản quyền, nhà phân phối, thư viện, đơn vị công nghệ, các tổ chức hỗ trợ xuất bản… Trong hai ngày, tôi có thể gặp hơn 20 đối tác mà không phải dành quá nhiều thời gian di chuyển.

LIBER cũng có một mục tiêu rất rõ là quốc tế hóa ngành xuất bản tiếng Tây Ban Nha. Tiếng Tây Ban Nha là một ngôn ngữ có gần 600 triệu người sử dụng trên thế giới, nên LIBER vừa là cửa ngõ giữa Tây Ban Nha và Mỹ Latin, vừa cố gắng đưa sách và quyền xuất bản bằng tiếng Tây Ban Nha sang những thị trường mới.

Ban tổ chức năm nay mời hơn 700 chuyên gia từ 70 quốc gia thông qua các chương trình dành cho người thu mua, nhà xuất bản, đại lý bản quyền….; riêng Khu vực trao đổi bản quyền có một chương trình mời 120 chuyên gia từ 46 quốc gia. LIBER giống một không gian làm việc chuyên sâu, mục tiêu rất rõ và khá thuận lợi để xây dựng các mối quan hệ mới.

- LIBER được tổ chức chủ yếu cho những người làm việc trong ngành xuất bản, không phải hội sách dành cho công chúng. Mục tiêu của họ rất rõ: tạo ra một nơi để giới thiệu và xuất khẩu sách của Tây Ban Nha, đặc biệt là các nội dung bằng tiếng Tây Ban Nha, đồng thời tạo một diễn đàn để các nhà xuất bản và đại diện bản quyền quốc tế trao đổi thông tin, mua bán quyền và chia sẻ kinh nghiệm nghề nghiệp, đồng thời tôn vinh các cá nhân, tổ chức có đóng góp lớn trong ngành xuất bản Tây Ban Nha.

Khu vực trao đổi bản quyền tập trung các cuộc gặp vào một không gian, mỗi bàn cách nhau vài bước chân và lịch được chia thành những khung ngắn nên không phải tốn thời gian di chuyển. Ảnh: NVCC.

Tôi nghĩ cách họ kết hợp nhiều mục tiêu trong cùng một sự kiện khá hay. Có phần thương mại và bản quyền, có chương trình hội thảo nghề nghiệp, có hoạt động networking, đồng thời có Gala LIBER để hàng năm tôn vinh những tác giả, nhà xuất bản, hiệu sách, thư viện, báo chí và các cá nhân, tổ chức có đóng góp cho văn hóa đọc. Hội sách không chỉ phục vụ việc bán sách B2B mà còn tạo ra một dịp để toàn bộ ngành xuất bản nhìn lại và ghi nhận những người đang góp phần làm cho hệ sinh thái đó phát triển.

Một điều tôi thấy rất đáng học hỏi là cách họ “đóng gói” tác phẩm để xuất khẩu. Không có một ban tổ chức đứng ra chọn tất cả những cuốn sách hay nhất của Tây Ban Nha rồi mang đi chào bán. Các nhà xuất bản và đại lý bản quyền tự lựa chọn những tác phẩm tốt nhất của mình. Nhưng khi bước vào một cuộc gặp bản quyền, họ thường đã chuẩn bị tương đối đầy đủ: tóm tắt nội dung, thông tin các thị trường đã bán, bản dịch mẫu tiếng Anh nếu có, và đặc biệt là thông tin về việc cuốn nào đủ điều kiện nhận hỗ trợ dịch thuật từ quỹ nào.

Trong rất nhiều cuộc gặp của tôi, đối tác có thể nói ngay cuốn này được quỹ Catalonia hỗ trợ; cuốn kia có chương trình của Chính phủ Tây Ban Nha; tác phẩm này nếu dịch trực tiếp từ tiếng Bồ Đào Nha có thể xin hỗ trợ tài chính; một tựa sách khác nằm trong một chương trình của châu Âu…

Như vậy, việc “xuất khẩu văn học” không đơn giản là có một cuốn sách hay, mà phía sau nó còn có hạ tầng về bản quyền, dịch thuật, tài chính và xúc tiến. Tôi nghĩ đây là đòn bẩy rất lớn, đặc biệt với những ngôn ngữ nhỏ, bởi chi phí dịch thuật luôn là một rào cản khi một nhà xuất bản nước ngoài cân nhắc một tác phẩm chưa được biết tới.

Ông Nguyễn Xuân Minh - Giám đốc bản quyền tại Công ty sách Nhã Nam - tham dự LIBER. Ảnh: NVCC.

- Theo tôi, có một số điểm rất đáng tham khảo từ LIBER.

Thứ nhất, là hạ tầng công nghệ và thông tin. Website của hội sách không chỉ để quảng cáo sự kiện mà thực sự là một công cụ làm việc: danh sách các đơn vị, lĩnh vực hoạt động, chương trình, lịch hội thảo, thông tin liên hệ đều có thể tìm kiếm tương đối thuận tiện. Quan trọng hơn, LIBER có một hệ thống riêng để các nhà xuất bản và agency tìm đối tác và đặt lịch gặp trước hội sách. Nhờ vậy khi đến Barcelona, phần lớn thời gian của tôi trong hội sách đã được lên kế hoạch rất rõ ràng, tôi biết mình cần gặp ai, có cái tài liệu nào cần đọc trước để làm việc hiệu quả hơn.

Thứ hai, là Khu vực giao dịch bản quyền. Ngoài khu vực triển lãm, họ dành hẳn một khu vực chỉ để trao đổi bản quyền, gồm nhiều bàn làm việc nhỏ và lịch hẹn nối tiếp nhau. Năm nay, riêng khu vực này có khoảng 800 cuộc gặp được đặt trước. Nếu Việt Nam muốn giới thiệu văn học Việt ra quốc tế, tôi nghĩ một trung tâm bản quyền như vậy thậm chí còn quan trọng hơn một khu gian hàng lớn và đẹp. Một biên tập viên hay đại lý bản quyền nước ngoài đến Việt Nam cần một nơi mà trong một ngày họ có thể gặp 10-15 đơn vị Việt Nam và xem 30-40 dự án có chọn lọc.

Thứ ba, là chương trình khách mời quốc tế. LIBER có nhiều chương trình mời các đơn vị nhập khẩu sách, các nhà phát hành, nhà xuất bản, đại diện bản quyền, người phụ trách thư viện và những người trực tiếp quyết định việc mua sách hoặc bản quyền. Ban tổ chức phối hợp với ICEX, các Văn phòng Kinh tế và Thương mại của Tây Ban Nha ở nước ngoài và các tổ chức khác để tìm đúng người rồi hỗ trợ một phần chi phí chuyến đi. Trường hợp của tôi cũng bắt đầu từ việc được Văn phòng Kinh tế và Thương mại Tây Ban Nha tại Việt Nam giới thiệu với chương trình của ban tổ chức. Hệ thống văn phòng này là một phần trong mạng lưới đại diện kinh tế của Tây Ban Nha ở nước ngoài.

Tôi nghĩ đây có thể là một bài học rất quan trọng cho Việt Nam. Nếu chúng ta muốn bán bản quyền sách Việt Nam thì không thể chỉ tổ chức một hội sách rồi hy vọng các nhà xuất bản quốc tế tự tìm đến. Cần chủ động mời đúng người mua từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan, Pháp, Anh, Mỹ, Đông Nam Á; hỗ trợ họ đến Việt Nam và xây sẵn lịch làm việc với các đơn vị Việt Nam.

Thứ tư, là không gian giao lưu kết nối không nằm trong chương trình. LIBER tổ chức những buổi cocktail ngay tại hội sách và một đêm gala tại Museu Nacional d’Art de Catalunya. Đó không chỉ là hoạt động xã giao. Nhiều mối quan hệ trong ngành xuất bản bắt đầu từ những cuộc trò chuyện rất ngắn như vậy. Tôi thấy hình thức tiệc đứng tương đối phù hợp với networking quốc tế, vì trong một giờ mình có thể nói chuyện với rất nhiều người, thay vì mọi người ngồi cố định ở từng bàn.

Thứ năm, và có lẽ quan trọng nhất nếu muốn xuất khẩu văn học Việt Nam, là phải chuẩn bị trước một “gói xuất khẩu” cho tác phẩm. Theo tôi không nên mang hàng nghìn đầu sách đến rồi bảo đối tác tự tìm. Có thể chọn mỗi năm 30-50 tác phẩm Việt Nam thật sự có tiềm năng, chuẩn bị tóm tắt nội dung tiếng Anh tốt, bản dịch mẫu khoảng 30-50 trang, hồ sơ tác giả, hồ sơ về số lượng sách đã bán ra, và một chương trình hỗ trợ chi phí dịch thuật hoặc xuất bản. Người mua bản quyền từ nước ngoài phải có khả năng nhớ một cuốn sách trong vòng vài phút và sau đó có đủ tài liệu để mang về cho ban biên tập của họ đọc.

Gala LIBER 2026 tại Museu Nacional d’Art de Catalunya (MNAC) ở Barcelona. Ảnh: NVCC.

Một điểm nữa tôi thấy ở LIBER là sự phối hợp của cả một hệ sinh thái giữa hiệp hội nhà xuất bản, Bộ Văn hóa, cơ quan xúc tiến thương mại, chính quyền vùng và thành phố, các tổ chức bản quyền… cùng tham gia. LIBER năm nay được Fira de Barcelona tổ chức và FGEE thúc đẩy, với sự hỗ trợ của Bộ Văn hóa, ICEX, CEDRO, Generalitat de Catalunya, Barcelona và nhiều tổ chức nghề nghiệp khác. Tôi nghĩ muốn đưa sách Việt Nam ra ngoài thì cũng phải coi đây là một hoạt động xuất khẩu văn hóa, cần sự phối hợp và hỗ trợ của nhiều ban ngành đoàn thể chứ khó có thể chỉ giao cho riêng ngành xuất bản tự xoay xở.

Tuy nhiên, nếu Việt Nam tổ chức một hội sách quốc tế, tôi không nghĩ chúng ta cần sao chép hoàn toàn mô hình dành riêng cho người trong ngành của LIBER. Với điều kiện thị trường Việt Nam hiện nay, một mô hình lai giữa hội chợ bản quyền và hội chợ dành cho công chúng có thể hợp lý hơn. Chẳng hạn ngày đầu tiên dành riêng cho nhà xuất bản và đối tác quốc tế; từ ngày thứ hai trở đi mới mở cửa cho độc giả. Như vậy vừa bảo đảm có một khoảng thời gian làm việc thực sự chuyên nghiệp, vừa giữ được không khí ngày hội sách dành cho công chúng.

Xu hướng nào đang thịnh hành trong văn học châu Âu?

- Có khá nhiều, và thực ra đây là điều khiến tôi bất ngờ và vui nhất sau chuyến đi này.

Tôi không nghĩ có thể gọi tất cả thành một “làn sóng” thống nhất, nhưng có một xu hướng tôi gặp khá nhiều ở văn học châu Âu hiện nay: ranh giới giữa tiểu thuyết, lịch sử, tiểu luận và tư liệu ngày càng mờ đi.

Một tác giả Tây Ban Nha tôi đặc biệt chú ý là Raúl Quinto. Ông bắt đầu sự nghiệp bằng thơ và sau đó chuyển sang một loại văn xuôi rất khó phân loại, sử dụng các nhân vật hay sự kiện lịch sử có thật nhưng viết bằng một cấu trúc và ngôn ngữ rất văn chương.

Quinto đã giành Premio Nacional de Narrativa 2024 với tác phẩm Martinete del rey sombra. Trong cuộc gặp với đại diện bản quyền của ông, tôi thấy cách tiếp cận này khá gần với một số tác giả mà độc giả Nhã Nam đã được làm quen, chẳng hạn Benjamín Labatut, tác phẩm của ông không đơn giản là tiểu thuyết lịch sử mà dùng lịch sử để đặt ra những câu hỏi rộng hơn về quyền lực, niềm tin hay bản chất con người.

Một phát hiện khác đối với tôi là văn học Bulgaria. Trước chuyến đi này, nếu nói đến Bulgaria thì cái tên tôi biết rõ nhất có lẽ là Georgi Gospodinov, người được giải Booker Quốc tế 2023. Nhưng tại LIBER tôi gặp một đại diện bản quyền Bulgaria và họ giới thiệu rất nhiều tác giả đặc sắc và thú vị của văn chương Bulgaria đương đại, trong đó có Rene Karabash, tác giả She Who Remains. Đây là một cuốn tiểu thuyết rất ngắn, giàu chất thơ, viết về truyền thống “lời thề đồng trinh” trong một cộng đồng gia trưởng ở vùng núi Albania, qua đó nói về giới, tự do, tình yêu và những giới hạn mà cộng đồng đặt lên cá nhân. Cuốn sách đã vào vòng chung khảo International Booker 2026; đại diện của tác giả hiện ghi nhận tác phẩm đã được dịch hoặc xuất bản ở 26 ngôn ngữ.

LIBER có nhiều chương trình mời các đơn vị nhập khẩu sách, các nhà phát hành, nhà xuất bản, đại diện bản quyền... Ảnh: NVCC.

Qua các cuộc gặp, tôi cũng quan tâm hơn tới văn học tiếng Bồ Đào Nha. Tập đoàn xuất bản số 1 của Bồ Đào Nha là LeYa giới thiệu rất nhiều tác giả từ Bồ Đào Nha, Brazil, Angola, Mozambique, Cape Verde… Tôi rất hứng thú với Torto Arado của nhà văn Brazil Itamar Vieira Junior, tác phẩm đoạt Prémio LeYa 2018, viết về một cộng đồng nông thôn nghèo ở Brazil và những vấn đề đất đai, bất bình đẳng, phụ nữ, di sản của chế độ nô lệ. Cuốn sách đã bán được tới hơn một triệu bản ở Bồ Đào Nha. Đây là một ví dụ rất hay cho ta thấy một câu chuyện cực kỳ bản địa vẫn có thể tiếp cận với hàng triệu độc giả ở một vùng đất xa xôi nếu nó chạm tới những vấn đề phổ quát.

Một tác giả tiếng Bồ Đào Nha khác mà tôi thấy thú vị là Afonso Cruz. Đại diện bản quyền giới thiệu với tôi Let's Buy a Poet, một truyện ngắn mang tính ngụ ngôn về một xã hội coi mọi thứ bằng hiệu suất và lợi nhuận, nơi một gia đình mua một nhà thơ về nuôi như thú cưng. Câu chuyện rất đơn giản nhưng từ đó có thể nói về giá trị của nghệ thuật và vị trí của những thứ không thể đo bằng tiền.

Tôi rất hy vọng có thể giới thiệu với độc giả Việt Nam những tác giả, tác phẩm đặc sắc này vào một ngày không xa.

"Hội Sách là nơi người làm nghề cùng nhau nhìn về ngành mình gắn bó"

- Chương trình chuyên môn của LIBER năm nay rất dày đặc, chỉ trong ba ngày đã có 80 hoạt động với gần 150 diễn giả, chia thành các nhóm về đổi mới sáng tạo, ngành xuất bản, audiobook, đào tạo và thị trường quốc tế; các chủ đề lớn gồm AI, audiobook, tìm kiếm độc giả mới, quốc tế hóa ngành xuất bản và sự thay đổi trong kỹ năng nghề nghiệp.

Điểm làm tôi suy nghĩ nhiều nhất có lẽ là cách họ coi công nghệ như một vấn đề của toàn bộ mô hình xuất bản, chứ không phải một xu hướng riêng lẻ. Tôi có một cuộc gặp với một công ty cung cấp nền tảng ebook và audiobook. Qua trao đổi mới thấy việc làm sách số không đơn giản là biến một file EPUB hay audio thành một sản phẩm để bán. Nó kéo theo rất nhiều vấn đề như DRM, quản lý quyền truy cập, hệ thống tài khoản, thanh toán, hoàn tiền, đồng bộ giữa website và ứng dụng, dữ liệu người dùng, rồi cả câu hỏi nhà xuất bản muốn giữ quan hệ trực tiếp với độc giả đến mức nào.

Tôi nghĩ AI cũng tương tự. Câu hỏi hiện tại đối với ngành xuất bản có lẽ không còn là “có dùng AI hay không”, bởi công nghệ chắc chắn sẽ được sử dụng ở nhiều khâu. Điều quan trọng hơn là dùng ở đâu, ai chịu trách nhiệm về kết quả, quyền của tác giả và dịch giả được bảo vệ thế nào, và đâu là phần giá trị mà một nhà xuất bản vẫn phải tự mình tạo ra. LIBER dành khá nhiều không gian cho những câu hỏi như vậy, và tôi nghĩ đó là cách tiếp cận đúng.

Qua các cuộc hội thảo chuyên môn, điều tôi ghi nhớ không phải là một công nghệ hay một dự báo cụ thể, mà là thái độ của một ngành xuất bản trưởng thành vẫn phải liên tục soi xét chính mình, từ công nghệ, bản quyền, format mới cho tới việc độc giả đang thay đổi ra sao.

Tôi nghĩ một hội sách chuyên ngành có giá trị nhất chính ở chỗ đó, không chỉ để trao đổi bản quyền, hay các hợp đồng mua bán sách, hợp đồng chuyển thể, mà còn là nơi những người làm nghề có vài ngày để cùng nhau nhìn về thực trạng cũng như tương lai của ngành xuất bản mà mình gắn bó.