Học sinh trước lựa chọn nghề nghiệp: Cần định hướng, không chạy theo số đông

Học sinh, phụ huynh giao lưu tại ngày hội hướng nghiệp do Trường Trung cấp Ngoại thương (Hà Nội) tổ chức. Ảnh: Lê Nghĩa

Tuy nhiên, thực tế cho thấy không ít em vẫn đứng trước băn khoăn và thiếu định hướng rõ ràng.

Thay đổi nhận thức

Áp lực từ gia đình, kỳ vọng xã hội cùng tâm lý “chuộng bằng cấp” khiến nhiều học sinh mặc nhiên coi đại học là con đường duy nhất dẫn đến thành công. Trong khi đó, không phải ai cũng có điều kiện hoặc năng lực phù hợp với hướng đi này. Việc lựa chọn theo số đông, thiếu trải nghiệm và nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động, dễ dẫn đến tình trạng học không đúng ngành, làm trái nghề hoặc thậm chí thất nghiệp sau khi tốt nghiệp.

Ở chiều ngược lại, một bộ phận học sinh bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến giáo dục nghề nghiệp và các hướng đi thực tiễn như học nghề sớm, đi làm sớm hoặc khởi nghiệp. Tuy nhiên, những lựa chọn này vẫn đi kèm không ít lo ngại: Liệu học nghề có cơ hội phát triển lâu dài hay không, có thể học lên cao hơn hay không, và vị thế của người học nghề trong xã hội ra sao.

Trước thực tế đó, các hoạt động hướng nghiệp ngày càng được chú trọng, không chỉ nhằm cung cấp thông tin mà còn giúp học sinh hình thành tư duy lựa chọn nghề nghiệp một cách chủ động và có cơ sở.

Tại ngày hội hướng nghiệp do Trường Trung cấp Ngoại thương (Hà Nội) tổ chức, không khí trở nên sôi động khi các em được trực tiếp tham gia trải nghiệm, tìm hiểu thông tin và trao đổi với chuyên gia, doanh nghiệp. Đây là cơ hội hiếm có để học sinh tiếp cận gần hơn với thực tế nghề nghiệp, điều mà trước đó nhiều em chỉ biết qua sách vở hoặc lời kể.

Ngọc An, học sinh lớp 8, Trường THCS Thị trấn Quốc Oai chia sẻ rằng, trước khi tham gia chương trình, em chưa từng nghĩ đến việc học nghề từ sớm. “Trước đây em chỉ nghĩ học xong THCS rồi lên THPT, sau đó thi đại học như mọi người. Nhưng hôm nay em thấy có nhiều lựa chọn khác phù hợp hơn với mình,” nữ sinh nói. Theo nữ sinh, việc được trực tiếp nghe tư vấn và quan sát môi trường nghề nghiệp giúp em hiểu rõ hơn về khả năng của bản thân và bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về tương lai.

Hệ sinh thái hướng nghiệp đồng bộ

Một trong những điểm đáng chú ý tại các hoạt động hướng nghiệp là phần giao lưu, hỏi đáp giữa học sinh với chuyên gia và đại diện cơ sở đào tạo. Tại đây, những câu hỏi tập trung vào các vấn đề cụ thể, phản ánh đúng mối quan tâm của học sinh và phụ huynh.

Nhiều học sinh bày tỏ lo lắng về việc nếu không đi theo con đường THPT truyền thống thì liệu còn cơ hội học lên cao đẳng, đại học hay không. Đây là băn khoăn phổ biến, cho thấy tâm lý e ngại khi lựa chọn hướng đi khác với số đông vẫn còn tồn tại.

Giải đáp vấn đề này, đại diện cơ quan quản lý giáo dục cho biết, hệ thống giáo dục nghề nghiệp hiện nay đã được thiết kế theo hướng mở, tạo điều kiện cho người học có thể tiếp tục nâng cao trình độ sau khi hoàn thành chương trình ban đầu. Điều này đồng nghĩa với việc học nghề không phải là “điểm dừng”, mà có thể là một bước khởi đầu linh hoạt cho nhiều lộ trình khác nhau.

Thông tin trên góp phần thay đổi nhận thức của không ít học sinh và phụ huynh. Thay vì nhìn nhận giáo dục nghề nghiệp như một lựa chọn “thứ yếu”, nhiều người bắt đầu coi đây là một hướng đi phù hợp, đặc biệt với những học sinh có thiên hướng thực hành hoặc mong muốn tham gia thị trường lao động sớm.

Bên cạnh đó, những câu hỏi liên quan đến khả năng làm việc và khởi nghiệp sau khi học nghề cũng nhận được sự quan tâm lớn. Trong đó, lĩnh vực dịch vụ, đặc biệt là làm đẹp, được nhiều học sinh chú ý bởi tính thực tiễn cao và khả năng tạo thu nhập sớm.

Theo chia sẻ từ các chuyên gia, để có thể tự vận hành một cơ sở kinh doanh nhỏ, điều quan trọng nhất vẫn là tay nghề và sự nghiêm túc trong quá trình học tập. Khi được đào tạo bài bản và tích lũy đủ kỹ năng, người học hoàn toàn có thể tham gia thị trường lao động trong thời gian ngắn, từng bước phát triển sự nghiệp của mình. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng khởi nghiệp không phải là con đường “dễ dàng”, mà đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về kiến thức, kỹ năng quản lý và khả năng thích ứng với thị trường.

Ông Đinh Thanh Tùng - Chủ tịch Hội đồng trường Trung cấp Ngoại thương cho rằng, việc gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp là yếu tố then chốt trong nâng cao chất lượng đào tạo nghề hiện nay. Theo ông Tùng, nếu chỉ dừng lại ở kiến thức lý thuyết, người học sẽ khó đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của thị trường lao động.

“Điều quan trọng không chỉ là đào tạo nghề, mà là đào tạo gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Khi người học được tiếp cận môi trường làm việc từ sớm, các em sẽ hiểu rõ hơn về yêu cầu nghề nghiệp và chủ động trang bị kỹ năng cần thiết,” ông Tùng chia sẻ.

Trong bối cảnh thị trường lao động liên tục thay đổi, các cơ sở giáo dục cần linh hoạt điều chỉnh chương trình đào tạo, tăng cường yếu tố thực hành và mở rộng hợp tác với doanh nghiệp. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng đầu ra mà còn góp phần giúp người học rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và việc làm.

Thực tế cho thấy, khi được tiếp cận thông tin đầy đủ và có sự đồng hành từ nhà trường, gia đình và xã hội, học sinh sẽ có xu hướng đưa ra quyết định phù hợp hơn với năng lực và điều kiện của bản thân. Việc lựa chọn nghề nghiệp vì thế không còn mang tính áp đặt, mà trở thành một quá trình tìm hiểu, cân nhắc và định hướng lâu dài.

Dù các hoạt động hướng nghiệp đã có nhiều chuyển biến tích cực, song để thực sự phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhiều bên liên quan. Nhà trường đóng vai trò định hướng, cung cấp kiến thức nền tảng; doanh nghiệp mang đến góc nhìn thực tiễn; trong khi gia đình là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định của học sinh.

Bên cạnh đó, việc thay đổi nhận thức xã hội về giáo dục nghề nghiệp cũng là yếu tố then chốt. Khi các hướng đi khác nhau được nhìn nhận một cách công bằng và đúng giá trị, học sinh sẽ có thêm sự tự tin để lựa chọn con đường phù hợp, thay vì chạy theo những khuôn mẫu sẵn có.