Học tập suốt đời và kỹ năng cho tương lai

Dây chuyền sản xuất và lắp ráp xe máy ở Công ty Trách nhiệm hữu hạn Piaggio Việt Nam (Khu công nghiệp Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc). (Ảnh: TRẦN HẢI)

Tại Việt Nam, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ mới đạt khoảng 29,2% và lao động phi chính thức vẫn chiếm hơn 63%, học tập suốt đời không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đang dần trở thành yêu cầu sống còn của thị trường lao động.

Báo cáo “Học tập suốt đời và kỹ năng cho tương lai” của ILO công bố mới đây cho thấy, thị trường lao động toàn cầu đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu rộng dưới tác động đồng thời của công nghệ số, AI, chuyển đổi xanh và biến động nhân khẩu học. Những thay đổi này tạo ra ngành nghề mới, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về kỹ năng đối với người lao động.

Theo ILO, lao động trong khu vực phi chính thức và lao động có trình độ học vấn thấp thường ít có cơ hội tiếp cận đào tạo bài bản. Chỉ 16% người trong độ tuổi lao động từ 15-64 cho biết đã tham gia đào tạo trong năm trước thời điểm khảo sát. Trong khi đó, ở nhóm lao động toàn thời gian có hợp đồng dài hạn tại các doanh nghiệp chính thức, tỷ lệ được tham gia đào tạo lên tới 51%.

Khoảng cách này phản ánh cơ hội học tập đang phân bổ không đồng đều ngay trong thị trường lao động. Những nhóm có vị thế ổn định tiếp tục được nâng cấp kỹ năng, trong khi lao động yếu thế lại khó tiếp cận đào tạo hơn, dù đây là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước tự động hóa và biến động công nghệ.

Trong bối cảnh hiện nay, khoảng cách kỹ năng đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Theo ILO, thị trường lao động ngày càng đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ năng số, kỹ năng xanh cùng các kỹ năng tư duy, xã hội - cảm xúc và kỹ năng thực hành... Đặc biệt, kỹ năng chuyên sâu về AI chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng cầu kỹ năng toàn cầu.

Điều đó cho thấy thị trường lao động hiện không chỉ cần những chuyên gia công nghệ cao, mà cần lực lượng lao động có khả năng thích ứng linh hoạt, biết sử dụng công cụ số và có nền tảng tư duy phù hợp với môi trường làm việc thay đổi liên tục.

“Học tập suốt đời là nhịp cầu nối công việc hôm nay với cơ hội của ngày mai, đồng thời là nền tảng để xây dựng một xã hội có khả năng thích ứng và phát triển bền vững”, Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo nhấn mạnh. Với Việt Nam, cảnh báo này mang ý nghĩa đặc biệt tại các doanh nghiệp chính thức

Trong bối cảnh nền kinh tế đang thúc đẩy chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và tái cơ cấu thị trường lao động. Dù có quy mô lực lượng lao động lớn, chất lượng nguồn nhân lực vẫn là điểm nghẽn đáng chú ý.

Năm 2025, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ của Việt Nam chỉ đạt 29,2%, cho thấy phần lớn lực lượng lao động chưa được đào tạo chính quy hoặc chưa có đủ kỹ năng đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế hiện đại. Trong khi đó, cơ cấu lao động tiếp tục dịch chuyển theo hướng giảm tỷ trọng nông nghiệp, tăng tỷ trọng công nghiệp, xây dựng và dịch vụ - những lĩnh vực đòi hỏi kỹ năng nghề và khả năng thích nghi cao hơn.

Thách thức hiện nay không chỉ nằm ở việc thiếu kỹ năng công nghệ cao, mà còn ở khả năng duy trì việc học trong suốt vòng đời lao động. Khi công nghệ thay đổi nhanh hơn chu kỳ đào tạo truyền thống, mô hình “học một lần để làm việc cả đời” đang trở nên lạc hậu.

Điều này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận đối với chính sách giáo dục và phát triển nguồn nhân lực. Học tập suốt đời cần được nhìn nhận như một trụ cột của chính sách phát triển kinh tế-xã hội, thay vì chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục.

Theo đó, các chương trình đào tạo nghề cần linh hoạt hơn, gắn chặt hơn với nhu cầu doanh nghiệp và quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh. Đồng thời, cần mở rộng các mô hình đào tạo ngắn hạn, đào tạo theo nhu cầu cụ thể và đào tạo tại nơi làm việc để người lao động dễ tiếp cận hơn.

Đặc biệt, chính sách cần ưu tiên mở rộng cơ hội học tập cho lao động phi chính thức, lao động nông thôn và nhóm lao động có trình độ thấp - những nhóm có nguy cơ bị bỏ lại phía sau lớn nhất trong quá trình chuyển đổi.

Trong nhiều thập kỷ qua, bằng cấp từng được xem là “tấm vé” để bước vào thị trường lao động. Nhưng trong kỷ nguyên AI và chuyển đổi xanh, điều quyết định ai có thể đi tiếp sẽ không còn nằm ở tấm bằng đã có, mà ở khả năng tiếp tục học tập sau tấm bằng đó.