Học từ di sản của một danh nhân

Cần nhắc lại, cuối năm 2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 của Đại hội đồng UNESCO, tổ chức này đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726-2026). Trong tinh thần ấy, triển lãm lần này là một trong những hoạt động để Việt Nam cùng thế giới nhìn lại, cũng như tôn vinh những giá trị đã làm nên tầm vóc của một danh nhân văn hóa sau ba thế kỷ...

... Tại triển lãm, gần 200 hình ảnh, tài liệu, hiện vật, bản sao thư tịch Hán Nôm, mộc bản, văn bia, sách cổ cùng nhiều tư liệu khoa học đã phác họa khá toàn diện cuộc đời, sự nghiệp và di sản của một trong những học giả lớn nhất trong lịch sử dân tộc. Qua năm chuyên đề, người xem theo dõi hành trình từ con đường khoa bảng, hoạt động chính trị, ngoại giao của vị đại khoa ba lần đỗ đầu các kỳ thi Hương, Hội, Đình cho đến kho tàng trước tác đồ sộ trên nhiều lĩnh vực và những tư tưởng vẫn còn sức sống sau hơn 300 năm.

Khu lưu niệm Danh nhân Văn hóa Lê Quý Đôn, xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên. Ảnh: Đinh Văn Nhiều - TTXVN

Đáng nói, từ những tư liệu ấy, hình ảnh Lê Quý Đôn không dừng ở chân dung một nhà bác học uyên thâm hay tác giả của hơn 40 bộ trước tác trải rộng trên nhiều lĩnh vực. Điều còn lại sau ba thế kỷ chính là câu chuyện của một con người dành cả cuộc đời cho việc học, nghiên cứu, khảo cứu và hệ thống hóa tri thức để phục vụ việc trị quốc, phát triển đất nước và truyền lại cho hậu thế.

Ở đó, từ sử học, địa lý, nông học đến triết học, văn học hay thư tịch học, mỗi công trình của ông đều phản ánh một quá trình học hỏi bền bỉ, luôn đối chiếu, kiểm chứng và lý giải tri thức trong mối liên hệ với thực tiễn. Bởi thế, vượt lên khối lượng trước tác đồ sộ, di sản của Lê Quý Đôn còn nằm ở một phương thức học tập và lao động học thuật mà UNESCO luôn đề cao: không ngừng học hỏi, không ngừng làm giàu tri thức và luôn hướng tri thức tới việc phụng sự cộng đồng.

***

300 năm đã trôi qua, nhưng phương thức học tập ấy dường như vẫn còn nguyên tính thời sự trong xã hội hôm nay - khi chúng ta đang sống trong một thời đại mà tri thức luôn vận động và đổi mới với tốc độ chưa từng có. Sự phát triển của công nghệ và trí tuệ nhân tạo liên tục đẩy nhanh quá trình ấy, khiến những hiểu biết của hiện tại có thể sớm trở nên không còn phù hợp trước những yêu cầu mới của cuộc sống và công việc. Điều đặt ra với mỗi người là duy trì khả năng học hỏi để theo kịp sự vận động không ngừng của tri thức.

Đông đảo học sinh trong vùng tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp, di sản của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn tại triển lãm. Ảnh: Nguyễn Công Hải - TTXVN

Trong bối cảnh ấy, học tập suốt đời không còn là một lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu của mỗi người trong một xã hội luôn vận động. Việc học vì thế cũng không dừng lại ở tuổi trẻ hay những năm tháng trên giảng đường, mà tiếp tục qua công việc, trải nghiệm và chính những biến chuyển không ngừng của cuộc sống. Đó là quá trình liên tục bổ sung tri thức, hoàn thiện kỹ năng, điều chỉnh tư duy và tự làm mới mình để thích ứng với những yêu cầu mới.

Sự phát triển của công nghệ và trí tuệ nhân tạo càng cho thấy giá trị của tinh thần ấy, khi chúng có thể hỗ trợ nhiều mặt nhưng không thay được tư duy độc lập, khả năng phản biện, óc sáng tạo và đặc biệt là trách nhiệm trong việc sử dụng tri thức. Bởi sau cùng, giá trị của việc học vẫn nằm ở khả năng chuyển hóa tri thức thành sáng tạo, thành năng lực giải quyết những vấn đề của thực tiễn và những đóng góp thiết thực cho cộng đồng.

Chính điều ấy đã giúp cuộc đời và di sản của Lê Quý Đôn vẫn tiếp tục gợi mở nhiều suy ngẫm sau ba thế kỷ. Xét cho cùng, đó cũng là ý nghĩa của việc Việt Nam cùng thế giới kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn: từ cuộc đời và di sản của một học giả lớn, mỗi người có thêm dịp nhìn lại một giá trị chưa bao giờ cũ - tinh thần học tập suốt đời. Bởi trong một thế giới luôn đổi thay, tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi tiếp tục được nuôi dưỡng, làm mới và chuyển hóa thành năng lực sáng tạo, thành những giá trị có ích cho xã hội.