Học từ nghiên cứu khoa học

Nhóm học sinh Trường THPT Hữu Lũng giới thiệu sản phẩm dự thi tại cuộc thi khoa học kỹ thuật cấp tỉnh

Tìm hiểu thực tế tại các trường cho thấy, để giúp học sinh có được đề tài phù hợp, ngay từ đầu năm học, giáo viên cùng học sinh trao đổi, định hướng đề tài, xác định mục tiêu và xây dựng kế hoạch triển khai. Trong quá trình thực hiện, học sinh tự tìm tài liệu, tiến hành thử nghiệm, ghi nhận kết quả rồi điều chỉnh cách làm qua nhiều lần, gắn liền với nội dung học trên lớp. Đơn cử như tại Trường THPT chuyên Chu Văn An, mỗi đề tài đều có lộ trình rõ, giáo viên tham gia từ khâu định hướng, theo dõi xuyên suốt, hướng dẫn phương pháp và góp ý chuyên môn, còn học sinh trực tiếp thực hiện các bước nghiên cứu. Cách tổ chức này giúp đề tài đi đúng hướng, tránh dàn trải, đảm bảo dự án có khả năng ứng dụng, gắn với nhu cầu thực tế thay vì dừng ở mức minh họa.

Năm học 2025 - 2026, toàn tỉnh có 335 dự án đăng ký từ vòng sơ loại, qua các vòng chấm chọn độc lập đã lựa chọn 170 dự án vào chung khảo các cuộc thi khoa học, kỹ thuật, tăng 43 dự án so với năm trước. Các lĩnh vực tham gia khá đa dạng, từ kỹ thuật, hóa học, sinh học đến khoa học xã hội. Số lượng dự án tăng không chỉ phản ánh sự quan tâm của các trường, mà còn cho thấy học sinh có thêm điều kiện để tiếp cận hoạt động nghiên cứu.

Không chỉ trường Chu Văn An, khi tìm hiểu thực tế tại các trường THCS, THPT trên địa bàn tỉnh cho thấy, cách làm cũng dần ổn định theo hướng phù hợp với điều kiện từng đơn vị. Cụ thể, với nhóm kỹ thuật, học sinh bước đầu tiếp cận các công nghệ như hệ thống điều khiển, cảm biến, trí tuệ nhân tạo ở mức cơ bản để tạo ra sản phẩm có thể vận hành. Với nhóm hóa học, sinh học, nhiều đề tài tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương như dược liệu, nông sản để nghiên cứu, thử nghiệm, hướng tới sản phẩm phục vụ đời sống. Một số đề tài gắn với việc bảo quản thực phẩm, xử lý môi trường, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp. Ở lĩnh vực khoa học xã hội, học sinh không dừng ở khảo sát, mà đã thử đề xuất giải pháp, ứng dụng công nghệ vào việc hỗ trợ học tập, tư vấn tâm lý học đường hoặc lưu giữ giá trị văn hóa. Những hướng nghiên cứu này cho thấy học sinh đã biết nhìn vào thực tế xung quanh để đặt vấn đề và tìm cách giải quyết, thay vì lựa chọn đề tài mang tính hình thức.

Quá trình tham gia nghiên cứu cũng tạo ra thay đổi rõ ở cách học của học sinh. Em Mai Quỳnh Hương, học sinh Trường THPT chuyên Chu Văn An, thành viên nhóm dự án “Nghiên cứu tổng hợp hạt CaSiO3-Ag bằng phương pháp tổng hợp xanh ứng dụng làm phụ gia cho màng bảo quản thực phẩm” đoạt giải nhì tại Cuộc thi khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia năm học 2025 - 2026 chia sẻ: Trong quá trình thực hiện đề tài, nhóm phải tự tìm tài liệu, trao đổi với giáo viên để hiểu bản chất vấn đề, sau đó tiến hành thử nghiệm nhiều lần mới có kết quả ổn định. Có những giai đoạn phải làm lại từ đầu do kết quả chưa đạt yêu cầu. Qua đó, giúp chúng em hình thành được cách làm việc có kế hoạch, biết phân công nhiệm vụ, biết điều chỉnh khi gặp khó khăn.

Cùng với hoạt động hỗ trợ nghiên cứu, các cuộc thi khoa học, kỹ thuật đóng vai trò là khâu đánh giá kết quả của quá trình này. Quy mô cuộc thi cấp tỉnh những năm gần đây cho thấy mức độ tham gia ngày càng rộng của học sinh. Năm học 2025 - 2026, toàn tỉnh có 335 dự án đăng ký từ vòng sơ loại, qua các vòng chấm chọn độc lập đã lựa chọn 170 dự án vào chung khảo, tăng 43 dự án so với năm trước. Các lĩnh vực tham gia khá đa dạng, từ kỹ thuật, hóa học, sinh học đến khoa học xã hội. Số lượng dự án tăng không chỉ phản ánh sự quan tâm của các trường, mà còn cho thấy học sinh có thêm điều kiện để tiếp cận hoạt động nghiên cứu. Ở cấp quốc gia, từ năm học 2023 - 2024 đến nay, toàn ngành có 8 dự án dự thi thì có 7 dự án đoạt giải. Kết quả này cho thấy nhiều đề tài đã được đầu tư theo hướng bài bản hơn, có sự chuẩn bị từ sớm và có chiều sâu về nội dung.

Theo ông Hoàng Văn Thao, Trưởng phòng Giáo dục trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo: Việc tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học trong nhà trường hướng tới việc hình thành cho học sinh cách tiếp cận khoa học, từ đặt vấn đề, thu thập thông tin đến thử nghiệm và hoàn thiện. Qua đó, học sinh rèn được tư duy phản biện, khả năng làm việc độc lập và kỹ năng phối hợp trong nhóm. Những yêu cầu này cũng là nền tảng để học sinh thích ứng với môi trường học tập, làm việc sau này.

Từ thực tế triển khai cho thấy, khi hoạt động nghiên cứu gắn với dạy học, học sinh tiếp cận tri thức theo hướng chủ động hơn. Cách làm này đang dần hình thành một nếp học mới, nơi học sinh biết đặt vấn đề, thử nghiệm và hoàn thiện giải pháp. Khi được duy trì ổn định, hoạt động nghiên cứu khoa học sẽ trở thành một hướng tiếp cận chung trong dạy và học.