Hội Luật gia Việt Nam: Đổi mới cách tham gia xây dựng pháp luật trong kỷ nguyên số

Kết hợp kiến thức pháp lý với công nghệ và dữ liệu

Ngày 2/10, tại Hà Nội, Hội Luật gia Việt Nam tổ chức hội nghị tập huấn kỹ năng tham gia xây dựng chính sách, pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số và ứng dụng dữ liệu lớn.

Hội nghị có sự tham dự của đại diện Hội Luật gia các tỉnh, thành phố cùng các chuyên gia trong nước và Cộng hoà Liên bang Đức. Chương trình được Hội Luật gia Việt Nam phối hợp với Quỹ Konrad-Adenauer-Stiftung (KAS) - Cộng hoà Liên bang Đức tổ chức.

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, nhấn mạnh tham gia xây dựng, góp ý và phản biện chính sách, pháp luật là một trong những nhiệm vụ quan trọng, gắn liền với quá trình phát triển của Hội.

Ông Nguyễn Khánh Ngọc - Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam.

Với đội ngũ luật gia hoạt động trên nhiều lĩnh vực, ở Trung ương và địa phương, Hội có điều kiện tập hợp trí tuệ, kinh nghiệm thực tiễn của những người làm công tác pháp luật, qua đó đóng góp vào quá trình xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhân dân.

Theo ông Ngọc, đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, đặt ra yêu cầu ngày càng cao về khối lượng, chất lượng, tiến độ và hiệu quả của công tác xây dựng và thi hành pháp luật. Pháp luật không chỉ cần đáp ứng yêu cầu quản lý mà còn phải tạo cơ sở pháp lý mở đường, kiến tạo phát triển và kịp thời giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra.

Trong khi đó, sự phát triển mạnh mẽ của chuyển đổi số, dữ liệu lớn và đặc biệt là AI đang tác động ngày càng sâu rộng đến nhiều lĩnh vực, trong đó có xây dựng pháp luật. AI đã được sử dụng để hỗ trợ công việc xây dựng chính sách tại nhiều quốc gia và Việt Nam cũng đang bắt đầu những bước đi đầu tiên trong lĩnh vực này.

Hội nghị quy tụ sự tham gia đông đảo đại diện Hội Luật gia các tỉnh/thành, chuyên gia nước ngoài. 

Điều đó đòi hỏi đội ngũ cán bộ, hội viên Hội Luật gia không chỉ củng cố kiến thức, kinh nghiệm pháp lý truyền thống mà còn từng bước hình thành kỹ năng khai thác, sử dụng thông tin, dữ liệu và các công cụ số, AI.

Việc ứng dụng công nghệ phải đi cùng trách nhiệm, bảo đảm an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu trên môi trường mạng. Đây cũng là một trong những định hướng nhằm đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng tham gia xây dựng, góp ý và phản biện chính sách, pháp luật của Hội trong giai đoạn mới.

AI không thể thay thế trách nhiệm pháp lý của người ban hành quyết định

Trình bày về quy trình ứng dụng công nghệ số, AI trong rà soát, phản biện và xây dựng chính sách pháp luật hiện đại, ông Nguyễn Văn Huệ - Trưởng ban Nghiên cứu, Xây dựng và Phổ biến pháp luật (Hội Luật gia Việt Nam) cho rằng, chuyển đổi số và ứng dụng AI cần được thực hiện theo lộ trình, từng bước từ số hóa dữ liệu, chuẩn hóa đến khai thác và ứng dụng.

Theo ông Huệ, dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi được chuẩn hóa. Trong quá trình tổng rà soát văn bản pháp luật, nếu dữ liệu đầu vào không thống nhất, ngay cả những sai khác nhỏ trong cách nhập dữ liệu cũng có thể khiến thuật toán cho kết quả không chính xác.

Ông Nguyễn Văn Huệ - Trưởng ban Nghiên cứu, Xây dựng và Phổ biến pháp luật (Hội Luật gia Việt Nam).

Từ thực tiễn đó, ông Huệ đề xuất quy trình 8 bước để các cấp Hội nâng cao chất lượng tham gia xây dựng chính sách, pháp luật, gồm lựa chọn vấn đề; xác định câu hỏi và mục tiêu; xây dựng bản đồ pháp lý; hình thành hồ sơ bằng chứng; xác định nhóm chuyên gia; phân tích, tham vấn; soạn thảo và kiểm soát chất lượng; cuối cùng là theo dõi, cập nhật phản hồi.

Điểm cốt lõi của quy trình là lựa chọn đúng vấn đề. Hội không thể tham gia tất cả các lĩnh vực mà cần tập trung vào những vấn đề thực sự tác động đến người dân, doanh nghiệp, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong xã hội.

Cùng với đó, các kiến nghị phải được xây dựng trên cơ sở bằng chứng. Những tín hiệu từ cơ sở cần được kiểm chứng, lượng hóa bằng dữ liệu để tạo sức thuyết phục cho đề xuất chính sách.

Các đại biểu tham dự hội nghị. 

Một yêu cầu khác được nhấn mạnh là phải xây dựng được mạng lưới chuyên gia theo từng lĩnh vực. Với đội ngũ hội viên đông đảo, việc quản lý, số hóa thông tin về chuyên môn, kinh nghiệm của hội viên sẽ giúp Hội nhanh chóng xác định chuyên gia phù hợp với từng vấn đề chính sách.

Đặc biệt, một đề xuất chính sách có chất lượng không thể dừng ở việc chỉ ra bất cập mà cần đưa ra phương án cụ thể, đánh giá tác động và xem xét tính khả thi, thực thi. Khi một quy định được ban hành, cần trả lời được những câu hỏi: Ai thực hiện, thực hiện bằng dữ liệu nào và đo lường kết quả ra sao?

Từ đó, ông Huệ khái quát 4 yêu cầu đối với một ý kiến góp ý chính sách có chất lượng: Tham gia từ sớm, có bằng chứng chứng minh quan điểm, đưa ra kiến nghị cụ thể và theo dõi kết quả tiếp thu.

Bên cạnh những cơ hội do AI mang lại, vấn đề trách nhiệm cũng được đặt ra. Theo ông Huệ, AI có thể hỗ trợ nghiên cứu, phân tích, gợi ý phương án, nhưng không thể thay thế trách nhiệm pháp lý của chủ thể ban hành quyết định.

Đặc biệt, với những lĩnh vực có mức độ rủi ro cao, việc sử dụng AI cần hết sức thận trọng. Dữ liệu, kết quả phân tích do AI cung cấp phải được kiểm chứng trước khi sử dụng trong các hoạt động có liên quan đến quyền, lợi ích và trách nhiệm pháp lý.

PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ. 

Tại chương trình tập huấn, PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ (chuyên gia pháp luật của Hội Luật gia Việt Nam), đã tập trung làm rõ quy trình, kỹ năng thực tiễn và yêu cầu ứng dụng công nghệ số trong hoạt động góp ý, phản biện dự thảo văn bản quy phạm pháp luật. 

Theo ông, góp ý và phản biện tuy có cùng mục tiêu nâng cao chất lượng pháp luật nhưng khác nhau về mức độ. Nếu góp ý chủ yếu tập trung vào nhận xét, đề xuất sửa đổi một hoặc một số quy định thì phản biện phải đi sâu nhận diện vấn đề, phân tích căn cứ, đánh giá tác động và đưa ra phương án xử lý có lập luận, bằng chứng thuyết phục. 

Để hoạt động phản biện đi vào thực chất, PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ đề xuất một quy trình gồm 6 bước, từ xác định đúng đối tượng, phạm vi phản biện; nghiên cứu hồ sơ chính sách và nhận diện vấn đề; kiểm tra tính pháp lý, phân tích chính sách; đánh giá tác động, tính khả thi; xây dựng kiến nghị đến theo dõi việc tiếp thu, giải trình. 

Trong đó, người phản biện cần hình thành phương pháp "đọc có mục tiêu", không chỉ rà soát câu chữ, kỹ thuật lập pháp mà phải xem xét đồng thời mục tiêu chính sách, tính hợp hiến, hợp pháp, sự thống nhất của hệ thống pháp luật, tác động và khả năng thực thi của từng quy định. 

Đáng chú ý, trong bối cảnh chuyển đổi số, ông cho rằng hoạt động góp ý, phản biện cần chuyển dần từ phương thức thủ công sang khai thác dữ liệu và các công cụ số. Mỗi dự thảo nên được xây dựng thành một hồ sơ số, tập hợp các phiên bản văn bản, tờ trình, báo cáo tác động, quy định liên quan, dữ liệu thực tiễn, ý kiến góp ý và kết quả tiếp thu. 

Ông Lewe Paul - Trưởng Đại diện Quỹ Konrad-Adenauer-Stiftung tại Việt Nam, tại hội nghị. 

Trên nền tảng đó, công cụ số và AI có thể hỗ trợ so sánh các phiên bản, phát hiện nội dung thay đổi, đối chiếu với pháp luật hiện hành, nhận diện quy định tương đồng, thuật ngữ chưa thống nhất hoặc những dẫn chiếu có khả năng sai.

Tuy nhiên, ông Sỹ nhấn mạnh, AI không phải là nguồn pháp luật và không thể thay thế người phản biện. Mọi trích dẫn, hiệu lực văn bản, dữ liệu và kết quả do AI cung cấp đều phải được kiểm chứng bằng nguồn chính thức. 

Mô hình phù hợp là "human in the loop" nghĩa là con người xác định vấn đề, AI hỗ trợ tìm kiếm và phân tích, chuyên gia kiểm chứng, lựa chọn phương án và chịu trách nhiệm về kết luận cuối cùng. AI có thể phát hiện vấn đề, tìm kiếm bằng chứng hoặc gợi ý phương án, nhưng quyền đánh giá, quyết định và trách nhiệm pháp lý vẫn thuộc về con người.

Từ đó, ông đề xuất xây dựng mô hình "phản biện pháp luật số", kết nối cơ sở dữ liệu pháp luật, công cụ so sánh văn bản, dữ liệu tác động, hệ thống tiếp nhận ý kiến và AI. Mục tiêu không phải "trao quyền phản biện cho AI", mà sử dụng công nghệ để giảm thời gian tìm kiếm, đối chiếu, tổng hợp, giúp các chuyên gia tập trung nhiều hơn vào những công việc có giá trị cốt lõi như nhận diện vấn đề, cân bằng lợi ích, đánh giá chính sách, lựa chọn phương án và chịu trách nhiệm về kiến nghị.

Theo PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ, một ý kiến phản biện có giá trị không dừng ở việc "chỉ ra cái chưa đúng", mà phải trả lời được vì sao cần sửa, sửa như thế nào và căn cứ nào để lựa chọn phương án đó.

Vì vậy, chuyển đổi số trong phản biện pháp luật chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ được đặt trong một quy trình chặt chẽ, dựa trên dữ liệu đáng tin cậy và luôn bảo đảm vai trò kiểm soát, quyết định của con người.