Hồn quê trong chiếc nón lá
Ở những nếp nhà vùng quê Trường Giang (nay là xã Trường Văn), hình ảnh các bà, các mẹ ngồi bên khung nón tỉ mẩn đưa từng đường kim qua lớp lá mỏng đã trở nên thân thuộc qua nhiều thế hệ. Giữa nhịp sống không ngừng đổi thay, những chiếc nón trắng vẫn được làm nên từ đôi bàn tay khéo léo của người thợ, mang theo câu chuyện về một làng nghề có lịch sử hơn 1 thế kỷ - nơi nghề truyền thống không chỉ là kế sinh nhai mà còn là một phần ký ức của quê hương.
Theo lời kể của các bậc cao niên, nghề làm nón Trường Giang hình thành khoảng năm 1867, khởi nguồn tại làng Tuy Hòa. Từ một nghề được truyền dạy trong gia đình, qua nhiều thế hệ, nghề làm nón dần lan rộng, trở thành công việc quen thuộc của người dân địa phương. Những mũi kim đều đặn không chỉ làm nên sản phẩm phục vụ đời sống, mà còn góp phần nuôi sống bao gia đình qua những mùa giáp hạt.
Nghề làm nón tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ và khéo léo trong từng công đoạn. Để tạo nên một chiếc nón thanh thoát, bền đẹp, người thợ phải cẩn thận từ khâu chọn lá, phơi lá, là phẳng đến vót vành, lên khuôn, xếp lá và khâu nón. Những thanh tre, nứa được chuốt mỏng, uốn thành các vòng tròn đều đặn. Từng lớp lá được xếp khéo léo trên khung, rồi cố định bằng những đường kim nhỏ, đều tay. Cuối cùng là các công đoạn hoàn thiện để chiếc nón vừa chắc chắn, vừa giữ được dáng vẻ nhẹ nhàng, duyên dáng.
Điều làm nên nét riêng của nón lá Trường Giang không chỉ nằm ở hình dáng hay chất lượng sản phẩm, mà còn ở kinh nghiệm và kỹ năng được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong mỗi gia đình, người đi trước dạy người đi sau cách chọn lá, cầm kim, lên vành, giữ cho từng đường khâu thẳng đều. Cứ như thế, nghề được gìn giữ bằng chính những công việc thường ngày, trở thành một nếp sinh hoạt gắn bó với đời sống làng quê.
Trải qua những thăng trầm, nghề nón Trường Giang từng bước khẳng định vị thế. Năm 2014, làng nghề được công nhận là làng nghề truyền thống; năm 2015, sản phẩm nón lá Trường Giang lọt top 100 thương hiệu nổi tiếng cả nước; năm 2016 được chứng nhận bảo hộ nhãn hiệu tập thể. Những dấu mốc ấy ghi nhận giá trị của một nghề thủ công đã bền bỉ tồn tại qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, dù địa danh Trường Giang đã trở thành một phần của xã Trường Văn, nghề làm nón vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống người dân. Hiện toàn xã có gần 2.000 hộ với hơn 5.000 lao động tham gia sản xuất nón lá, chủ yếu là phụ nữ nông thôn. Mỗi năm, hàng triệu chiếc nón được đưa ra thị trường, góp phần tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân ngay tại quê hương.
Cùng với những chiếc nón truyền thống, làng nghề đang có thêm những sản phẩm mang hơi thở cuộc sống hiện đại. Nón vẽ tay, nón thêu hoa văn, nón phục vụ du lịch và làm quà lưu niệm từng bước được phát triển. Một số cơ sở ứng dụng máy móc vào sản xuất, tận dụng mạng xã hội để quảng bá, giới thiệu sản phẩm và kết nối với khách hàng ở nhiều địa phương.
Hơn một thế kỷ đi qua, chiếc nón lá Trường Giang vẫn hiện diện trong những nếp nhà, theo bàn tay người thợ đến với cuộc sống hôm nay.
Từ những vòng tre, lớp lá và đường kim mộc mạc, một nghề xưa vẫn đang được tiếp nối bằng sự cần mẫn, sáng tạo và tình yêu nghề của người dân. Và trong nhịp sống mới của quê hương, mỗi chiếc nón được làm ra không chỉ mang giá trị của một sản phẩm thủ công, mà còn góp phần gìn giữ câu chuyện văn hóa của một làng quê xứ Thanh.
