Hợp tác xã trong chuỗi nông sản xuất khẩu

Cây cà-phê giúp người dân tỉnh Lâm Đồng nâng cao thu nhập.

Qua đó, nâng cao sức cạnh tranh, thúc đẩy chuyển từ sản xuất manh mún sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn.

Hiện nay, hợp tác xã không còn là mô hình kinh tế tập thể đơn thuần mà đang trở thành cầu nối, dẫn dắt nông dân bước vào kỷ nguyên sản xuất xanh và xuất khẩu nông sản bền vững.

Liên kết nông dân với doanh nghiệp

Từ năm 2017, các xã viên Hợp tác xã Trường Gia Phát, phường Xuân Trường, thành phố Đà Lạt (cũ) đã đẩy mạnh liên kết với nhiều doanh nghiệp tại Lâm Đồng phát triển hơn 60 ha cà-phê hữu cơ theo tiêu chuẩn VietGAP, UTZ. Thông qua mô hình liên kết, các thành viên hợp tác xã được hướng dẫn canh tác theo hướng tuần hoàn, giảm sử dụng hóa chất và bảo đảm truy xuất nguồn gốc. Đổi lại, doanh nghiệp đầu tư hệ thống máy móc hiện đại cho các khâu thu hoạch, chế biến, góp phần kiểm soát chất lượng sản phẩm ngay từ đầu vào.

Bà Trương Thị Minh Phương, Phó Giám đốc Công ty TNHH Cà-phê nguyên chất Thái Châu - một trong những đối tác quan trọng của Hợp tác xã Trương Gia Phát cho biết, việc hình thành chuỗi liên kết giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể chi phí, thời gian thu mua và có nguồn nguyên liệu ổn định thông qua vai trò kết nối của hợp tác xã. Các bên cùng chia sẻ lợi ích, rủi ro để phát triển bền vững.

Thông qua các hợp đồng liên kết, sản phẩm cà-phê của hợp tác xã được tiêu thụ ổn định, góp phần nâng cao giá trị nông sản và thu nhập cho người dân. Theo Phó Giám đốc Hợp tác xã Trường Gia Phát Bùi Thị Kim Liên, trước đây người dân sản xuất nhỏ lẻ, mỗi hộ một cách làm cho nên năng suất bấp bênh, đầu ra phụ thuộc thương lái. Việc hình thành chuỗi giá trị với vai trò kết nối của hợp tác xã đã tạo chuyển biến rõ rệt về năng suất, chất lượng và giá trị sản phẩm.

Trong xu thế toàn cầu hóa, nông sản Việt Nam không chỉ cạnh tranh bằng sản lượng, mà đang chuyển mạnh sang cạnh tranh bằng chất lượng, tiêu chuẩn xanh và giá trị bền vững. Tham gia đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long”, Hợp tác xã Thiên Phú Hòa, xã Tân Hội, tỉnh An Giang được đánh giá là một trong những đơn vị triển khai hiệu quả, bước đầu mang lại kết quả tích cực cho người dân.

Giám đốc Hợp tác xã Thiên Phú Hòa Nguyễn Văn Quỳnh chia sẻ: “Qua ba vụ, người dân đánh giá mô hình đã giúp nhà nông chọn được các loại giống tốt hơn, cây cứng, ít sâu bệnh, ít đổ ngã, bán được giá cao hơn. Nhờ đó, chi phí giảm, lợi nhuận tăng; đồng thời hình thành liên kết chuỗi lúa gạo và tạo điều kiện để người dân được tập huấn, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất”.

Gia đình ông Nguyễn Thanh Hồng ở xã Tân Hội, tỉnh An Giang đang canh tác hơn 1 ha lúa theo tiêu chuẩn hữu cơ. Từ khâu ngâm ủ giống đến thu hoạch, ông được hợp tác xã và cán bộ khuyến nông hướng dẫn quy trình sản xuất khác với cách truyền thống. Theo ông Hồng, dù chi phí phân hữu cơ ban đầu tăng, nhưng lượng phân hóa học giảm khoảng 30%, cây lúa khỏe, ít sâu bệnh nên giảm phun thuốc, năng suất và lợi nhuận đều cao hơn.

Tăng sức bền cho chuỗi liên kết

Trong chủ trương thúc đẩy phát triển hệ sinh thái kinh tế tư nhân, các hợp tác xã được kỳ vọng là cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, bên cạnh những hợp tác xã phát huy hiệu quả vai trò kết nối, hỗ trợ nông dân tham gia chuỗi giá trị, thì vẫn có không ít hợp tác xã chỉ dừng ở mức cung ứng dịch vụ đầu vào, chưa thật sự trở thành “đầu mối” của chuỗi liên kết. Nhiều hợp tác xã còn yếu về năng lực quản trị, thiếu tính chuyên nghiệp khiến chuỗi giá trị không bền vững.

Để hỗ trợ hợp tác xã và thúc đẩy chuỗi liên kết, Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn Trần Minh Hải cho rằng, cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp về pháp lý và thị trường. Chẳng hạn, khi tham gia chuỗi liên kết, doanh nghiệp được xác nhận vùng nguyên liệu để làm cơ sở vay vốn ngân hàng, xây dựng hồ sơ năng lực hay tham gia các cơ chế trung hòa carbon. Đây là những lợi ích thiết thực giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư lâu dài.

Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam Cao Xuân Thu Vân chia sẻ, khi hợp tác xã đủ mạnh, doanh nghiệp đủ tin tưởng trên cơ sở có sự điều tiết, hỗ trợ của nhà nước thì chuỗi giá trị sẽ được hình thành một cách bền vững. “Doanh nghiệp không thành lập được hợp tác xã nhưng hợp tác xã thành lập được doanh nghiệp, tại sao chúng ta không phát huy? Một nguyên tắc có tính nền tảng, đó là liên kết giữa hợp tác xã với doanh nghiệp chỉ bền vững khi vận hành theo cơ chế thị trường với hợp đồng rõ ràng, lợi ích và rủi ro được chia sẻ hài hòa và trách nhiệm được xác lập một cách minh bạch. Trong quá trình đó, nhà nước giữ vai trò giữ vai trò kiến tạo và niềm tin thị trường”, bà Vân nhấn mạnh.

Tại tỉnh Lâm Đồng thời gian qua, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo các phòng chuyên môn tích cực triển khai hỗ trợ người dân, hợp tác xã tập huấn kiến thức, xây dựng và phát triển các mô hình kinh tế tuần hoàn, hữu cơ của địa phương đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Trong đó, ưu tiên đầu tiên cho các dự án nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp thông minh để phát triển một nền kinh tế nông nghiệp hiện đại, bền vững về môi trường sinh thái.

Để nâng cao chất lượng hạt gạo, tỉnh An Giang chủ trương tiếp tục đẩy mạnh hình thành các chuỗi liên kết sản xuất, ứng dụng khoa học-công nghệ và thích ứng biến đổi khí hậu. Đặc biệt, thực hiện đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long”, đến nay, toàn tỉnh đã triển khai gần 60 mô hình trình diễn với tổng diện tích hơn 20.000 ha lúa chất lượng cao cho hiệu quả tích cực.

Mô hình giúp giảm chi phí trung bình hơn 4 triệu đồng/ha, lợi nhuận tăng thêm 5 đến 8 triệu đồng/ha, giảm phát thải 7,56 đến 8,11 tấn khí CO2 tương đương/ha. Bước đầu đã hình thành vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tổ chức lại hệ thống sản xuất theo chuỗi giá trị trên địa bàn tỉnh hiệu quả và bài bản hơn.

Từ kết quả tại hai địa phương nêu trên cho thấy, để các hợp tác xã phát huy vai trò cầu nối vững chắc giữa nông dân và doanh nghiệp, rất cần sự đồng hành của doanh nghiệp và chính sách hỗ trợ của Nhà nước để cùng nhau phát triển bền vững.