Howard Limbert và duyên nợ với hang động Việt Nam

Sinh năm 1957 tại Bradford - Vương quốc Anh, Howard từng là một nhà khoa học y tế chuyên ngành huyết học. Thế nhưng bộ môn hang động học với những không gian chưa từng có dấu chân người đã mê hoặc và lôi kéo Howard ra khỏi môi trường y học, đưa ông vào thế giới của những kỳ quan ẩn sâu trong lòng đất.

Howard trên xuồng cao su trước cửa ra hang Tú Làn. Ảnh: Lam Phong

Hành trình định danh cho vương quốc hang động

Sự chuyển dịch từ nghiên cứu mạch máu người sang nghiên cứu những “mạch máu ngầm” của Trái đất có sự tương đồng kỳ lạ. Nếu huyết học đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối để chẩn đoán bệnh tật thì thám hiểm hang động dưới góc độ của Howard cũng là một sự cẩn trọng tương tự. Ông mang cái đầu lạnh của một nhà nghiên cứu vào những hang động sâu thẳm, nơi một sai lầm nhỏ về tính toán địa chất cũng có thể trả giá bằng sinh mạng. Và trong suốt hành trình ấy, luôn có bà Deb Limbert, người vợ, người đồng hành, đồng lãnh đạo sát cánh trong mọi chuyến thám hiểm và sau này góp phần làm thay đổi lịch sử địa chất Việt Nam.

Vào đầu thập niên 90 thế kỷ trước, Phong Nha trên bản đồ địa chất thế giới vẫn là một khoảng trắng mịt mờ. Khi Howard và đoàn Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh (BCRA) đặt chân đến Quảng Bình theo lời mời của giáo sư Nguyễn Quang Mỹ từ Đại học Quốc gia Hà Nội, họ đối mặt với thực tại khắc nghiệt: không bản đồ, không thiết bị GPS hiện đại, không có bất cứ thông tin nào về những gì nằm dưới lớp đá vôi karst kia. Mọi thứ chỉ dựa vào lòng dũng cảm và niềm đam mê bản năng. Đó là những ngày thám hiểm mang tính chất “khai hoang”.

Nhưng chuyến đi đầu tiên này đã đặt nền móng cho hơn ba thập kỷ khảo sát hệ thống. Ông Howard chia sẻ: “Khi chúng tôi bắt đầu đến thăm Việt Nam, mục đích hoàn toàn chỉ là vì niềm vui khám phá và cho đến nay vẫn vậy. Sự xuất hiện của du lịch chỉ là sản phẩm phụ của việc có lẽ Việt Nam đang sở hữu những hang động tuyệt vời nhất từng được phát hiện cho đến nay”.

Howard Limbert (trái) và nhà báo Scott Pelley ghi hình trên CBS trong phóng sự về hang Sơn Đoòng, trình chiếu tháng 4.2026. Ảnh: Howard cung cấp

Năm 1992 ghi dấu một cột mốc không thể quên, đó là cuộc gặp gỡ giữa Howard và Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Những lời động viên và tầm nhìn của Đại tướng về vai trò của các hang động đối với khoa học và du lịch đã trở thành nguồn động lực to lớn. Điều này không chỉ truyền cảm hứng mà còn định hình cam kết lâu dài của ông đối với vùng đất này, giúp ông kiên định vượt qua khó khăn trong những ngày đầu tiên. Cũng từ đây, những kỳ quan lần lượt bước ra ánh sáng. Năm 1992 là động Thiên Đường (Paradise cave) dài 18,5 km. Tiếp nối là hang Khe Ry - hang động sông dài nhất thế giới vào năm 1999, minh chứng cho quy mô địa chất khổng lồ của khối núi Kẻ Bàng.

Đỉnh cao của hành trình định danh này là tháng 4.2009. Với sự chỉ dẫn của dân địa phương - ông Hồ Khanh - Howard và đội ngũ đã chính thức công bố Sơn Đoòng là hang động tự nhiên lớn nhất thế giới. Sự kiện chấn động này không chỉ thu hút mọi hãng truyền thông lớn như National Geographic, BBC hay CBS mà còn vĩnh viễn thay đổi vị thế của Việt Nam, đưa vùng đất này trở thành “vương quốc hang động” trong mắt bạn bè quốc tế. Howard không chỉ tìm thấy hang động, ông đã tìm thấy một chân trời mới cho cả một vùng đất.

Giải mã “mạch sống” ngầm trong lòng những dãy núi đá vôi

Để có được cái nhìn toàn diện như hôm nay, Howard và Deb Limbert cùng cộng sự dành hơn 35 năm kiên trì hợp tác với các nhà khoa học để nghiên cứu chuyên sâu về hệ thống thủy văn. Đây có thể là thành quả chuyên môn đắt giá nhất trong sự nghiệp của họ.

Với ông bà Limbert, các hang động tại Phong Nha - Kẻ Bàng không bao giờ tồn tại độc lập. Chúng là một thực thể sống động, kết nối chặt chẽ thông qua mạng lưới thủy văn ngầm vô cùng phức tạp. Howard giải thích về cách nước “quản trị” thế giới hang động: “Giờ đây chúng tôi đã hiểu rất rõ hệ thống thủy văn của khu vực sau ngần ấy năm”.

Vách đá vôi bên trong Sơn Đoòng - hang động lớn nhất thế giới, với các lớp trầm tích đá vôi xen kẽ, như cuốn biên niên sử lưu trữ những dữ liệu địa chất vô giá về quá trình kiến tạo của Trái đất qua hàng trăm triệu năm. Ảnh: Kim Dung

Hang động đối với Howard không phải là những cấu trúc tĩnh lặng mà là một thực thể sống đang thở qua từng nhịp chảy. Ông nhìn chúng qua cách nước chảy. Việc thử nghiệm, theo dõi và đo đạc các mạch nước ngầm là một hành trình bền bỉ giúp ông nắm vững cách thức dòng nước tương tác, chảy từ hang này sang hang khác, đục khoét núi đá vôi qua hàng triệu năm. Howard cho rằng hiểu được thủy văn chính là nắm giữ “chiếc chìa khóa vạn năng”. Nếu biết nước đi vào từ hố sụt nào và thoát ra ở dòng suối nào, bạn sẽ vẽ được sơ đồ của những khoảng không chưa ai đặt chân tới. Hơn 400km bản đồ hang động mà ông bà cung cấp cho Việt Nam không chỉ là những con đường mà là những sơ đồ “mạch máu” của Trái đất, giúp chúng ta hiểu được cách bảo tồn và ứng xử với di sản một cách khoa học nhất.

Thám hiểm hang động không phải là một bức tranh màu hồng. Hơn 35 năm qua Howard đã đối mặt với lằn ranh sinh tử không chỉ một vài lần. Ông kể về những chuyến đi sâu vào rừng già khi hổ vẫn còn xuất hiện. Người đàn ông ở tuổi 70 lâu nay coi rừng xanh là bạn chia sẻ: “Gặp hổ và ở gần những loài động vật tuyệt vời này vào cuối những năm 1990 thật sự rất thú vị”.

Nhưng thử thách lớn nhất chính là cơn lũ dữ đã giam cầm hai người bạn trong đoàn suốt 57 giờ trong một hang động xa xôi. Giữa phút giây sinh tử, lo âu, kiệt sức, Howard và các cộng sự đã nỗ lực hạ mực nước để cứu đồng đội. Chính trong giây phút ngặt nghèo ấy, một sợi dây liên kết vô hình đã được thắt chặt. Dân làng Phong Nha khi hay tin đoàn thám hiểm gặp nạn đã cùng nhau cầu nguyện cho họ. Và khi Howard đưa được những người bạn trở về an toàn vào lúc 4 giờ sáng, một bữa tiệc chào đón đã được dọn sẵn giữa làng.

Đó có lẽ cũng là khoảnh khắc Howard nhận ra ông không còn là một chuyên gia nước ngoài đến đây để làm việc mà đã là một phần của đại gia đình Phong Nha.

Những mảnh ghép ký ức ẩn trong đất đá

Gần đây Howard không chỉ nhìn xuống những dòng sông ngầm mà còn nhìn vào những vách đá và nền hang để tìm kiếm những mảnh ghép của lịch sử loài người. Một trong những phát hiện mang tầm vóc khảo cổ quan trọng là đồ gốm và rìu đá cổ có niên đại 4.000 - 5.000 năm tại khu vực Hang Én.

Một góc Hang Én nơi một số đồ gốm và rìu đá cổ có niên đại 4.000 - 5.000 năm đã được tìm thấy. Ảnh: Kim Dung

Phát hiện này đã thay đổi hoàn toàn cách nhìn nhận của Howard về hang động. Chúng không chỉ là tuyệt tác địa chất mà là “nhà” của tổ tiên chúng ta. Việc tìm thấy đồ gốm hay những công cụ bằng đá tiền sử minh chứng rằng hàng ngàn năm trước khi Howard đến, con người đã chọn những vòm hang này làm nơi trú ẩn và sinh hoạt.

Ông thấu hiểu bản thân là một người tiếp nối, một người ghi chép lại lịch sử của dòng chảy nhân loại. Sự trân trọng này thôi thúc ông cùng đội nhóm hướng tới việc bảo tồn một cách nguyên vẹn nhất có thể: giảm thiểu tối đa tác động của con người, để tiếng vọng từ hàng ngàn năm trước còn được các thế hệ mai sau nghe thấy.

Sứ giả bảo tồn

Năm 2013, Howard đảm nhận vai trò cố vấn kỹ thuật cho Oxalis Adventure, một công ty chuyên tour thám hiểm hang động nổi tiếng của Việt Nam. Dù không ồn ào nhưng chính ông đã dẫn đầu một cuộc cách mạng âm thầm tại Quảng Bình. Ông không chỉ mang tiêu chuẩn an toàn châu Âu vào rừng sâu Việt Nam mà còn mang đến một tư duy mới cho người bản địa.

Ít ai biết hàng trăm hướng dẫn viên và người khuân vác hiện nay một thời là thợ rừng, thợ săn bắt trái phép. Howard đã nhìn thấy ở họ một kho tàng tri thức bản địa vô giá - những người có thể hiểu được rừng già và hang động bằng bản năng. Như một sự cộng sinh, ông học của họ bản năng rừng già và dạy họ cách bảo tồn những gì họ đang có.

Ông bà Howard Limbert và Deb Limbert gặp gỡ những người bạn tại ngôi nhà ở Quảng Bình. Ảnh: Howard cung cấp

Sự chuyển biến của cộng đồng là một trong những thành tựu mà ông tự hào nhất. “Người dân địa phương đã luôn đi đầu trong việc bảo vệ di sản thiên nhiên” - Howard giải thích thêm rằng lần đầu tiên vào rừng, đội của ông thấy rất nhiều rác thải bị bỏ lại tại các điểm cắm trại của du khách - “Đội của chúng tôi hiểu rằng điều này là sai và bất cứ khi nào thấy rác chúng tôi luôn dọn dẹp sạch sẽ. Các hướng dẫn viên và người khuân vác địa phương đã làm theo chúng tôi”.

Từ những người từng để lại rác trong rừng, giờ đây chính họ là những người dọn sạch rừng mỗi khi thấy dấu vết của du khách. Sự chuyển dịch sinh kế này không chỉ tạo ra hàng ngàn công việc bền vững mà còn biến mỗi người dân thành một “sứ giả bảo tồn”. Howard tin rằng khi cuộc sống của người dân thịnh vượng nhờ di sản, di sản đó sẽ được bảo vệ tốt nhất.

Vào tháng 4 qua, Howard và Oxalis cho ra mắt Trung tâm Thông tin và thám hiểm hang động tại Phong Nha. Không gian này cho phép người dân và du khách xem lại toàn bộ lịch sử thám hiểm miễn phí. Dữ liệu được cập nhật đến năm 2026, kèm theo các thước phim từ BBC, CBS, National Geographic và các báo cáo chi tiết có thể tải qua mã QR. Hiện có tiếng Việt, tiếng Anh, và sắp tới sẽ có thêm tiếng Tây Ban Nha, Pháp và Đức.

Trung tâm này chính là món quà di sản mà ông dành tặng Việt Nam, với hy vọng truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ lớn lên cùng niềm tự hào về một “vương quốc hang động” kỳ vĩ nhất thế giới, để từ đó thấu hiểu trách nhiệm nối dài việc bảo tồn những tuyệt tác mà tạo hóa đã ban tặng.

Một bến đỗ bình yên

Howard Limbert đã được Việt Nam trao Huân chương Lao động hạng Ba năm 2015. Ảnh: CTV

15 năm qua, Howard Limbert đã sống cố định tại Phong Nha. Mỗi ngày của vị chuyên gia hang động vẫn trôi qua với nhịp điệu bận rộn: huấn luyện nhân viên, kiểm tra an toàn, đến những chuyến đi rừng ngắn ngày hay những cuộc thám hiểm vào lòng núi để định danh cho những hang động vốn còn là ẩn số trên bản đồ.

Dù từng sống ở một quốc gia phát triển như Vương quốc Anh, ông bà Limbert lại tìm thấy sự thoải mái nhất trong môi trường làng quê nhỏ bé miền Trung Việt Nam. Ông yêu cái tĩnh lặng của núi rừng, yêu sự chân phương của tình làng nghĩa xóm, và yêu cách mà Phong Nha đã thay đổi, thịnh vượng hơn nhưng vẫn giữ được tâm hồn của nó.

Năm 2015, tấm Huân chương Lao động hạng Ba là sự ghi nhận của Nhà nước Việt Nam dành cho ông. Nhưng với Howard, phần thưởng thực sự là cảm giác được thuộc về nơi này. “Tôi đã sống ở đây 15 năm, chỉ thỉnh thoảng về Anh thăm gia đình một tháng. Tôi không coi Phong Nha là quê hương thứ hai, đây là ngôi nhà thực sự của mình. Tôi có rất nhiều bạn bè ở đây và không bao giờ nghĩ đến việc rời đi để sống toàn thời gian ở Anh”.

Hành trình một phần ba thế kỷ của Howard Limbert là một bản anh hùng ca về sự cống hiến thầm lặng. Ông đã dành nửa đời người để vẽ bản đồ lòng đất, để rồi cuối cùng tìm thấy bản đồ của chính tâm hồn mình tại nơi đại ngàn xanh thẳm. Di sản ông để lại sẽ không chỉ là những kỷ lục thế giới mà là một mô hình sống hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, một ngọn lửa bảo tồn bền bỉ sẽ còn cháy mãi trong lòng vương quốc hang động.