HTX kiểu mới là lời giải cho bài toán nâng giá trị gạo Việt

Có thể nói, HTX Nông nghiệp tổng hợp Ba Đình (Cà Mau) đã vượt qua những doanh nghiệp lúa gạo tên tuổi để đạt giải nhất với sản phẩm gạo BL9 không chỉ là sự vượt trội về chất lượng sản phẩm.

Tư duy liên kết

Khác với mô hình HTX kiểu cũ vốn chỉ tập trung cung cấp dịch vụ đầu vào cho thành viên, HTX kiểu mới như Ba Đình đã trở thành mắt xích quan trọng khi kết nối thành viên với các doanh nghiệp đầu vào và đầu ra để cung ứng nguyên liệu và bao tiêu nông sản.

Tận dụng vai trò của mô hình kinh tế tập thể, HTX đã thực hiện tốt việc kiểm soát chặt chẽ từ vùng nguyên liệu đến quy trình canh tác bền vững mô hình tôm-lúa hoàn toàn không dùng chất hóa học.

HTX Ba Đình luôn nỗ lực từng ngày để giúp thành viên sản xuất theo quy trình,bán được sản phẩm và nâng cao được chất lượng cuộc sống.

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp, tập đoàn lúa gạo không dễ thu được hiệu quả trong khâu phát triển cánh đồng hữu cơ quy mô lớn. Họ có thể có hàng vạn hécta lúa, nhưng việc quản lý là điều không hề dễ.

Bà Nguyễn Thu Liên, Hiệp hội Thực phẩm Minh bạch, cho biết một trong những khó khăn của doanh nghiệp, tập đoàn lúa gạo hiện nay là quản lý hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hộ dân làm sao có thể sản xuất theo cùng một quy trình. Chỉ cần một hộ trong hàng trăm hộ trong vùng liên kết làm sai, thì chất lượng của cả vùng trồng bị ảnh hưởng.

Các doanh nghiệp cũng thường đề cao lợi nhuận nên hay bị áp lực về doanh số, buộc họ phải có những hướng để tối ưu hóa dây chuyền sản xuất.

Ngược lại, với mô hình HTX, những người đứng đầu hay bộ phận kỹ thuật có thể làm việc trực tiếp được với thành viên, nên khâu quản lý chất lượng rất chặt chẽ. HTX hoạt động cũng vì lợi ích của thành viên nên rất thuận lợi trong việc áp dụng các quy trình sản xuất bền vững với thời gian dài hơn.

Từ đây có thế thấy, việc nhiều HTX kiểu mới, trong đó có HTX Ba Đình đã có thể xây dựng và phát triển được những vùng nguyên liệu đảm bảo chất lượng cũng là cách để giúp hạt gạo Việt có thể đủ sức cạnh tranh trên thị trường.

Giải bài toán vùng nguyên liệu

Đặc biệt, theo số liệu của Cục Hải quan, xuất khẩu gạo của Việt Nam trong nửa đầu tháng 4/2026 đạt 530.991 tấn, trị giá 246,4 triệu USD, giảm 2,1% về lượng và 8,7% về trị giá so với cùng kỳ năm ngoái.

Lũy kế đến hết ngày 15/4/2026, Việt Nam đã xuất khẩu 2,8 triệu tấn gạo, trị giá 1,3 tỷ USD, giảm 1,3% về lượng và 10,5% về trị giá so với cùng kỳ năm 2025.

Những con số này một lần nữa đang cho thấy ngành gạo Việt dù xuất khẩu nhiều nhưng giá trị gia tăng mang lại chưa thực sự lớn. Mà muốn nâng cao được giá trị, việc đầu tư cho chất lượng là cần thiết.

HTX Ba Đình là minh chứng cho việc mô hình kinh tế tập thể hoàn toàn có thể làm ra sản phẩm vượt trội về chất lượng.

TS Trần Minh Hải, Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn, cho biết trong bối cảnh Việt Nam đã đưa ra cam kết mạnh mẽ đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và thị trường yêu cầu cao về việc quy trình lẫn hồ sơ sản xuất phải truy xuất được nguồn gốc, những mô hình như của HTX Ba Đình chú trọng sản xuất theo hệ thống chứng nhận đã giải quyết được điều này.

Thay vì sản xuất thiên về sản lượng, nhiều HTX sản xuất lúa gạo hiện nay cũng đã chú trọng vào chất lượng như canh tác mô hình tôm - lúa hữu cơ, với lúa thu 1 vụ/năm, hay trồng lúa phát thải thấp…

Từ tình hình thế giới và thực tiễn của các HTX cho thấy, khi tốc độ xuất khẩu lúa gạo đang có sự giảm sút chứng tỏ rằng người tiêu dùng trên thế giới đang đòi hỏi sản phẩm phải đạt các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn vệ sinh thực phẩm, phát thải thấp, bảo vệ môi trường…

Và nhiều HTX kiểu mới đang sản xuất lúa gạo bền vững như HTX Ba Đình, HTX Tấn Đạt (Vĩnh Long), HTX Thanh Sơn (Cà Mau), HTX dịch vụ nông nghiệp Hòa Phát (Cà Mau)… đang chứng minh vai trò then chốt trong việc phát triển chuỗi giá trị lúa gạo và đáp ứng nhu cầu thị trường thế giới.

Nhờ mua chung, dùng chung và ứng dụng cơ giới hóa đồng bộ, các HTX giúp thành viên giảm đáng kể chi phí đầu vào, từ đó tăng lợi nhuận ngay cả khi giá gạo thế giới biến động.

Nhiều HTX cũng có đủ khả năng tạo ra khối lượng hàng hóa đủ lớn để ký kết trực tiếp với các đối tác. Như tại HTX Ba Đình, vào cao điểm vẫn đủ lượng gạo chất lượng cao cung cấp hàng ngày với số lượng lớn cho khách hàng vì hiện vùng nguyên liệu đã lên đến 700ha.

PGS.TS Nguyễn Phú Sơn (Đại học Cần Thơ) cho biết từ thực tế của nhiều HTX cho thấy, việc thành công không chỉ dừng ở khâu đầu tư vào bao bì, quảng cáo mà ở quy trình canh tác và câu chuyện sản phẩm mà các HTX làm ra.

Hiện nay, nhiều HTX kiểu mới sản xuất lúa gạo theo chuỗi, họ không làm thay phần việc của doanh nghiệp, mà là mắt xích quan trọng giúp doanh nghiệp giải bài toán về vùng nguyên liệu bền vững và truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Do đó, trong điều kiện xuất khẩu lúa gạo hiện nay, HTX kiểu mới chính là nơi thực thi những mục tiêu phát triển ngành lúa gạo của cơ quan quản lý đã đặt ra. Khi các HTX đầu tư vào giống lúa đặc sản, lúa chất lượng cao với quy trình không hóa chất, có chứng nhận và truy xuất được nguồn gốc chính là hướng đi tất yếu để thoát khỏi bẫy giá rẻ.

Để hạt gạo Việt có đủ sức cạnh tranh trên thị trường, việc nhân rộng những mô hình như HTX Ba Đình, HTX Tấn Đạt… chính là cách để kiến tạo một hệ sinh thái lúa gạo bền vững, thích ứng với mọi biến động của thị trường.