HTX làm giàu giá trị cà phê Khe Sanh

Một vùng cà phê có thể tạo ra nguồn thu lớn hơn nếu người sản xuất không chỉ tập trung vào khâu trồng và thu hoạch. Tại xã Khe Sanh, HTX Nông sản Khe Sanh tổ chức lại vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, đầu tư chế biến và phát triển thương hiệu riêng.

Tổ chức vùng trồng, nâng chất lượng cà phê bản địa

Thành lập cách đây 7 năm, HTX Nông sản Khe Sanh hiện có 30 thành viên chính thức và hơn 100 hộ liên kết, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số Bru-Vân Kiều. HTX tổ chức sản xuất trên diện tích hơn 300ha, vận hành 3 nhà xưởng chế biến và thu mua khoảng 3.000-3.500 tấn cà phê quả tươi mỗi năm.

Vùng nguyên liệu cà phê Khe Sanh là nền tảng để HTX tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Quy mô này tạo nền tảng để HTX chủ động tập hợp nguyên liệu và duy trì đầu ra cho các hộ liên kết. Thay vì để từng nông hộ tự tìm người mua, đơn vị kết nối sản xuất với tiêu thụ, tạo điều kiện để người dân duy trì vườn cà phê lâu dài.

Bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc HTX Nông sản Khe Sanh, xác định chất lượng phải được kiểm soát ngay tại vườn. Người trồng được hướng dẫn chăm sóc, sử dụng phân bón hợp lý và thu hái quả chín nhằm nâng chất lượng nguyên liệu.

HTX tổ chức sản xuất thông qua 8 tổ nhóm tại địa phương, giúp thống nhất kỹ thuật và yêu cầu đầu vào. Khi các hộ cùng tuân thủ quy trình, HTX thuận lợi hơn trong kiểm tra nguyên liệu, hạn chế chênh lệch chất lượng giữa các lô cà phê đưa vào chế biến.

Một hướng đi khác là nông lâm kết hợp, trồng cà phê cùng cây che bóng, cây ăn quả và các loại cây tầng thấp nhằm sử dụng đất hiệu quả hơn. Cách bố trí này cũng hướng đến đa dạng hóa cây trồng, tận dụng không gian canh tác và giảm áp lực lên vùng nguyên liệu.

Đối với người trồng cà phê ở Khe Sanh, lợi ích trước mắt là có thêm đầu mối thu mua và được hướng dẫn kỹ thuật. Về lâu dài, liên kết với HTX giúp nông hộ nâng chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu thị trường thay vì duy trì tập quán sản xuất cũ.

Chế biến và thương hiệu mở rộng giá trị nông sản

Sự khác biệt trong cách làm của HTX Nông sản Khe Sanh thể hiện ở việc phát triển sản phẩm sau thu hoạch. Cà phê được chế biến thành sản phẩm mang thương hiệu riêng, hướng đến phân khúc khách hàng cao hơn.

Sản phẩm cà phê bột 100% Arabica được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia từ đầu năm 2025. Một số sản phẩm khác của HTX cũng đạt OCOP 4 sao và các danh hiệu sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp tỉnh, cấp quốc gia.

Theo số liệu HTX cung cấp, sản lượng thành phẩm đưa ra thị trường đạt khoảng 18 tấn mỗi năm, còn khiêm tốn so với lượng quả tươi thu mua. Mở rộng chế biến đòi hỏi HTX giải bài toán vốn, chi phí vận hành và đầu ra ổn định.

Như chia sẻ từ bà Nguyễn Thị Hằng, HTX không chỉ thu mua cà phê cho người dân mà còn tìm cách nâng giá trị sản phẩm sau thu hoạch. Đầu tư chế biến, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường giúp cà phê Khe Sanh có thêm cơ hội tiếp cận khách hàng thay vì chủ yếu tiêu thụ nguyên liệu thô.

Chế biến sâu chỉ mang lại lợi nhuận khi sản phẩm có đầu ra tương xứng với chi phí sản xuất, đóng gói, vận chuyển và quảng bá. Vì vậy, HTX cần phát triển thị trường song song với đầu tư công nghệ, lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu và khả năng tiêu thụ thực tế.

Ở khâu thương mại, HTX đã ký hợp đồng tiêu thụ với 5 doanh nghiệp lớn, đưa cà phê vào nhiều hệ thống bán lẻ và đại lý trong nước. Đơn vị cũng thúc đẩy bảo hộ nhãn hiệu tập thể “Khe Sanh” cho sản phẩm cà phê, tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ thương hiệu gắn với địa danh.

Năm 2025, bà Hằng trực tiếp đàm phán để đưa cà phê Khe Sanh sang các thị trường Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và Pháp. Đây là bước mở rộng đáng chú ý đối với một HTX gắn với vùng nguyên liệu địa phương. Bởi lẽ, việc tiếp cận thị trường quốc tế đòi hỏi năng lực tổ chức sản xuất và kiểm soát chất lượng cao hơn.

Muốn duy trì các thị trường này, HTX phải bảo đảm nguyên liệu đồng đều, khả năng truy xuất nguồn gốc và tiến độ cung ứng. Những yêu cầu đó không thể chỉ giải quyết ở nhà xưởng mà cần được thực hiện xuyên suốt từ vườn cây đến thành phẩm.

Cách đây 3 năm, HTX Nông sản Khe Sanh được vinh danh là một trong 63 HTX tiêu biểu toàn quốc. Dù vậy, hiệu quả không chỉ nằm ở danh hiệu hay số thị trường đã tiếp cận. Điều này còn đòi hỏi ở khả năng duy trì hợp đồng, tăng lượng tiêu thụ và cải thiện thu nhập cho các hộ liên kết.

Khi sản phẩm có thương hiệu và tiếp cận được người mua trực tiếp, HTX có thêm cơ hội chủ động về kênh tiêu thụ. Đồng thời, vùng nguyên liệu cũng trở thành một phần của chuỗi giá trị có tiêu chuẩn, quy trình và nhận diện rõ ràng.

Tận dụng nguồn lực tại chỗ, giảm chi phí sản xuất

Ngoài sản phẩm cà phê, HTX Nông sản Khe Sanh còn tìm cách khai thác phụ phẩm từ canh tác và chế biến. Vỏ cà phê, cành cây sau tỉa được nghiên cứu để phục vụ sấy nông sản, sản xuất phân bón vi sinh và cải tạo đất.

Đồng bào Bru-Vân Kiều thu hái cà phê tại vùng nguyên liệu liên kết với HTX Nông sản Khe Sanh, cung cấp đầu vào cho các khâu chế biến và phát triển sản phẩm mang thương hiệu riêng.

Bài toán bắt đầu từ nhu cầu năng lượng tại các nhà xưởng. Vào cao điểm thu hoạch, lượng cà phê cần sấy mỗi ngày dao động khoảng 30-80 tấn. Theo thông tin HTX cung cấp, trước đây đơn vị chủ yếu sử dụng củi và than, với chi phí khoảng 4-5 triệu đồng mỗi mẻ sấy.

Bà Nguyễn Thị Hằng cho biết, lượng vỏ cà phê và cành cây phát sinh tại vùng trồng khiến HTX tìm cách tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu mua bên ngoài. Cách tiếp cận này đồng thời mở ra hướng sử dụng phụ phẩm ngay tại địa phương, thay vì chỉ xem chúng là vật liệu thải bỏ sau thu hoạch.

Từ năm 2022, HTX triển khai ý tưởng tận dụng phụ phẩm để sản xuất phân bón vi sinh, phục vụ trở lại vùng cà phê. Đến tháng 7/2026, HTX đạt giải ba tại cuộc thi sáng tạo khoa học kỹ thuật tỉnh Quảng Trị lần thứ nhất. Đó là nhờ sáng kiến của HTX trong việc dùng vỏ cà phê, cành tỉa làm nhiên liệu sấy và sản xuất than sinh học (biochar) cải tạo đất.

Cách làm này mở thêm hướng khai thác phụ phẩm, nhưng hiệu quả cần được kiểm chứng bằng số liệu vận hành. HTX cần theo dõi mức tiết kiệm nhiên liệu, chi phí xử lý và hiệu quả cải tạo đất, đồng thời bảo đảm an toàn, kiểm soát khí thải và chất lượng sản phẩm.

Câu chuyện của HTX Nông sản Khe Sanh minh chứng một vùng cà phê có thể tạo thêm nguồn thu mà không cần mở rộng diện tích, nếu tổ chức tốt từ sản xuất, chế biến, xây dựng thương hiệu đến tận dụng phụ phẩm. Hiệu quả cần được thể hiện qua đầu ra ổn định, thị trường mở rộng, chi phí tiết giảm và thu nhập người trồng được cải thiện.

Với hơn 300ha vùng nguyên liệu và hàng trăm hộ liên kết, HTX Khe Sanh cho thấy vai trò không chỉ dừng ở tập hợp nông dân bán chung sản phẩm. Khi tổ chức tốt sản xuất, kiểm soát chất lượng và phát triển thị trường, HTX có thể giúp cà phê bản địa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, tạo cơ hội tăng thu nhập cho người trồng.