Chấm dứt tình trạng 'một mâm cơm, ba bộ cùng quản'

Đồng chí Nguyễn Thanh Hải, Ủy viên Trung ương Đảng, Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội. (Ảnh: Nam Nguyễn)

Phóng viên Báo Nhân Dân có cuộc trao đổi với đồng chí Nguyễn Thanh Hải, Ủy viên Trung ương Đảng,Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cơ quan chủ trì thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

Phóng viên: Xin đồng chí cho biết những quan điểm mới, quan trọng của dự án luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) lần này là gì?

Đồng chí Nguyễn Thanh Hải: An toàn thực phẩm là lĩnh vực vô cùng quan trọng, liên quan trực tiếp đến sức khỏe, đời sống nhân dân, sự phát triển của giống nòi cũng như năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Sau hơn 15 năm thực hiện Luật An toàn thực phẩm, chúng ta đã nhìn rõ những điểm nghẽn mang tính hệ thống. Đó là mô hình quản lý phân tán, cắt khúc giữa nhiều bộ, ngành, tình trạng “một mâm cơm, ba bộ cùng quản” khiến trách nhiệm bị chia nhỏ, ai cũng có phần, ai cũng không chịu trách nhiệm khi có sự việc xảy ra. Đó là phương thức quản lý nặng về tiền kiểm, hành chính, phát sinh chi phí tuân thủ cao cho doanh nghiệp nhưng hiệu quả quản lý nhiều khi còn thấp.

Ngoài ra, khoảng trống pháp lý trước các mô hình kinh doanh mới trên không gian số, chuỗi cung ứng thực phẩm và thương mại điện tử cũng cần phải được lấp đầy; cơ chế phân tích nguy cơ và dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc còn thiếu… Những hạn chế này dẫn đến hiện tượng liên tiếp xảy ra nhiều vụ việc ngộ độc; nhiều vụ việc nghiêm trọng thuộc lĩnh vực an toàn thực phẩm…

Do vậy, việc sửa luật lần này được người dân và cộng đồng doanh nghiệp hết sức quan tâm, kỳ vọng sẽ có những thay đổi, đột phá mới tích cực trong công tác bảo đảm an toàn thực phẩm. Trong quá trình thẩm tra dự án Luật, chúng tôi nhận thấy Hồ sơ dự án Luật được chuẩn bị công phu, khoa học, đề xuất nhiều chính sách mới, hiện đại, phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn quản lý. Đã được xin ý kiến nhiều vòng và cơ quan chủ trì soạn thảo đã rất cầu thị, tiếp thu giải trình nhiều nội dung cụ thể.

Những điểm mới của dự án Luật An toàn thực phẩm đó là: từng bước chuyển từ tư duy “quản lý tất cả thực phẩm theo một hệ thống thủ tục tương đối đồng đều” sang tư duy “phân loại rủi ro và áp dụng biện pháp quản lý tương xứng với rủi ro” từ đó thiết kế các tầng quản lý tương ứng như áp dụng tiền kiểm có trọng tâm với những sản phẩm nguy cơ cao; tần suất thanh tra dựa trên nguy cơ thực tế, đặc điểm sản phẩm và đặc biệt lấy lịch sử tuân thủ làm căn cứ quản lý. Bên cạnh đó, phát huy cơ chế tự công bố và hậu kiểm đối với thực phẩm bao gói sẵn thông thường, được coi là ít nguy cơ.

Một buổi Hội thảo góp ý hoàn thiện Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). (Ảnh: Anh Tuấn)

Phóng viên: Trong dự thảo Luật lần này đã đưa những quy định để vừa tăng cường kiểm soát nguy cơ từ sớm, vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp tuân thủ và phát triển. Vậy các quy định đó là gì?

Đồng chí Nguyễn Thanh Hải: Đây chính là bài toán cốt lõi nhất của công tác xây dựng thể chế trong dự án Luật lần này. Quán triệt sâu sắc các Nghị quyết của Bộ Chính trị và chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, quan điểm xuyên suốt của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường trong quá trình thẩm tra là: Quản lý nhà nước không đồng nghĩa với việc thắt chặt bằng giấy phép; quản lý là để kiến tạo phát triển, bảo vệ sức khỏe nhân dân nhưng tuyệt đối không được cản trở việc phát huy nguồn lực sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Để hài hòa giữa hai yêu cầu "tăng cường trách nhiệm, kiểm soát nguy cơ từ sớm" và "cắt giảm chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp".

Để vừa siết trách nhiệm vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp, Ủy ban chúng tôi cho rằng, dự thảo Luật cần tiếp tục rà soát và có những quy định cụ thể về kiểm soát nguy cơ từ sớm; xây dựng nguyên tắc phân tích nguy cơ, trách nhiệm thi hành và lộ trình phân loại thực phẩm theo mức độ nguy cơ cao, thấp. Trên cơ sở đó, thực phẩm nguy cơ cao phải thực hiện truy xuất nguồn gốc bắt buộc, và hậu kiểm phải đi vào bản chất, kiểm tra thực tế tại cơ sở, lấy mẫu trên thị trường, xem xét lịch sử tuân thủ thay vì chỉ hậu kiểm trên hồ sơ để tránh phát sinh hình thức tiền kiểm mới. Có thể thấy rằng đây là lần đầu tiên có một điều quy định riêng về hậu kiểm trong văn bản quy phạm pháp luật. Mọi cá nhân, đơn vị tham gia vào chuỗi cung ứng từ trang trại tới bàn ăn đều phải chịu trách nhiệm trong khâu của mình.

Về tạo điều kiện cho doanh nghiệp, dự thảo cắt giảm triệt để thủ tục hành chính: chỉ một số nhóm thực phẩm nguy cơ cao như sữa, sản phẩm dành cho trẻ em dưới 36 tháng tuổi, người già, chế độ ăn đặc biệt mới phải đăng ký công bố tại Bộ Y tế. Phần lớn nhóm còn lại doanh nghiệp tự công bố và tự chịu trách nhiệm. Thông tin đã cập nhật trên hệ thống dữ liệu số thì không yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại. Thay đổi nhỏ về kỹ thuật được cập nhật trên hệ thống, chỉ đăng ký lại khi thay đổi liên quan đến bản chất, an toàn hoặc công dụng.

Dự thảo cũng phân tầng biện pháp thu hồi: thu hồi nếu sai lệch chỉ tiêu an toàn, buộc khắc phục nếu sai lệch chỉ tiêu chất lượng thương mại tránh lãng phí không cần thiết.

Đối với kinh doanh trên môi trường số, dự thảo làm rõ trách nhiệm liên đới của chủ sàn thương mại điện tử và cơ sở đăng ký bản công bố sản phẩm khi xảy ra sự cố, đồng thời bổ sung quy định về tem niêm phong an toàn và giới hạn thời gian giao hàng cho dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến.

Để Luật đi vào cuộc sống, chúng ta cần bảo đảm năm điều kiện: mức độ luật hóa hợp lý, tránh giao quá nhiều điều khoản cho văn bản dưới luật; năng lực hệ thống thử nghiệm hậu kiểm; nguồn kinh phí cho cơ sở dữ liệu số; nguồn lực thực thi ở địa phương, đặc biệt cấp xã; và hoàn thiện đồng bộ các nghị định hướng dẫn để tránh khoảng trống pháp lý.

An toàn thực phẩm không được bảo đảm bằng việc tạo ra nhiều giấy phép hơn, mà bằng chuẩn an toàn rõ hơn, dữ liệu tốt hơn, hậu kiểm mạnh hơn và trách nhiệm không thể né tránh.

Lấy mẫu thực phẩm test nhanh tại Đồng Tháp. (Ảnh: Anh Tuấn)

Phóng viên: Hiện tình trạng vi phạm quy định an toàn thực phẩm vẫn diễn biến phức tạp, vậy dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) được thiết kế các cơ chế theo hướng chuyển mạnh từ tư duy “xử lý hậu quả” sang chủ động phòng ngừa rủi ro trên toàn bộ chuỗi cung ứng như thế nào?

Đồng chí Nguyễn Thanh Hải: Các cơ chế trọng tâm gồm:

Quản lý theo mức độ nguy cơ: Phân loại thực phẩm thành nhóm nguy cơ cao và nguy cơ thấp. Chỉ nhóm nguy cơ cao (thực phẩm có khuyến cáo sức khỏe, sản phẩm dành cho trẻ dưới 36 tháng, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người bệnh…) phải đăng ký bản công bố; phần lớn sản phẩm còn lại chuyển sang tự công bố và chịu hậu kiểm. Tần suất kiểm tra được quy định rõ: cơ sở thông thường không quá 1 lần/năm; cơ sở hoặc sản phẩm nguy cơ cao, có lịch sử vi phạm thì tăng tần suất.

Hậu kiểm thực chất, không hình thức: Lần đầu tiên dự thảo dành điều/chương riêng quy định về hậu kiểm. Hậu kiểm phải đi vào thực tế, kiểm tra trực tiếp tại cơ sở sản xuất, lấy mẫu trên thị trường, kiểm tra lịch sử tuân thủ và khả năng truy xuất nguồn gốc, thay vì chỉ kiểm tra hồ sơ. Đồng thời cần quy định rõ trách nhiệm bồi thường của cơ quan nhà nước nếu tạm dừng bán/quảng cáo gây thiệt hại nhưng kết quả kiểm tra xác định sản phẩm không vi phạm.

Chế tài mạnh, đủ sức răn đe: Ngoài mức phạt hành chính cao (đề xuất tối đa 1,5 tỷ đồng đối với cá nhân, 3 tỷ đồng đối với tổ chức), bổ sung biện pháp rút giấy phép hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn đối với tổ chức, cá nhân cố tình vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng, ngộ độc trên diện rộng. Kết hợp với thu hồi giấy đăng ký, gỡ hồ sơ công bố và thu hồi sản phẩm không an toàn.

Số hóa và hệ thống dữ liệu quốc gia liên thông: Xây dựng cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia kết nối từ Trung ương đến địa phương, tích hợp kết quả kiểm nghiệm, lịch sử vi phạm, cảnh báo trong nước và quốc tế. Ứng dụng dữ liệu lớn, AI để cảnh báo sớm nguy cơ, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và phân bổ nguồn lực hậu kiểm theo rủi ro thực tế.

Kiểm soát từ gốc và phân cấp mạnh cho chính quyền cơ sở: Tăng cường trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã trong quản lý thức ăn đường phố, bếp ăn tập thể; lập danh sách, kiểm tra, tiếp nhận phản ánh và cập nhật dữ liệu vi phạm lên hệ thống quốc gia. Quản lý theo chuỗi giá trị từ sản xuất ban đầu đến bàn ăn, gắn trách nhiệm rõ ràng của từng chủ thể.

Các cơ chế trên giúp tập trung nguồn lực vào điểm nóng, phát hiện và ngăn ngừa nguy cơ trước khi sự cố xảy ra, bảo vệ sức khỏe người dân một cách chủ động và hiệu quả.

Phóng viên: Với vai trò là cơ quan chủ trì thẩm tra dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đặc biệt quan tâm những nội dung gì trong lần sửa đổi này?

Đồng chí Nguyễn Thanh Hải: Chúng tôi đặc biệt quan tâm đến 8 nhóm vấn đề trọng tâm nhằm bảo đảm các quy định sửa đổi vừa đáp ứng yêu cầu quản lý trong tình hình mới, vừa có tính khả thi cao khi triển khai.

1. Thể chế hóa chủ trương của Đảng và định hình mô hình cơ quan đầu mối - thống nhất Bộ Y tế là cơ quan chịu trách nhiệm chính giúp Chính phủ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; phân định rõ ranh giới trách nhiệm giữa các bộ, giữa Trung ương và địa phương, chấm dứt tình trạng “một mâm cơm, ba bộ quản lý”.

2. Mức độ luật hóa và kiểm soát việc ủy quyền lập pháp - Hạn chế phụ thuộc quá nhiều vào văn bản quy định chi tiết (hiện còn nhiều điều giao Chính phủ quy định).

3. Cắt giảm triệt để thủ tục hành chính, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm - Bảo đảm hậu kiểm thực chất, không biến thành “tiền kiểm mới” dưới danh nghĩa hậu kiểm.

4. Căn cứ khoa học đối với chính sách bổ sung vi chất dinh dưỡng và phân loại nguy cơ - Cân nhắc thận trọng việc mở rộng bắt buộc bổ sung vi chất; đánh giá đầy đủ tác động chi phí tuân thủ và lợi ích sức khỏe.

5. Thiết lập hạ tầng dữ liệu số quốc gia và cơ chế kiểm soát kinh doanh trên môi trường số - Quy định rõ trách nhiệm của sàn thương mại điện tử, dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến, mạng xã hội.

6. Nâng cao hiệu lực hậu kiểm và cơ chế kiểm soát quyền lực trong thanh tra, xử lý vi phạm; bảo đảm minh bạch, tránh lạm quyền; bổ sung trách nhiệm bồi thường khi gây thiệt hại oan.

7. Tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật và cam kết quốc tế.

8. Và cuối cùng, nhưng theo tôi là quan trọng nhất, đó là tính khả thi, nguồn lực thực thi và quy định chuyển tiếp.

Dự thảo luật đề xuất nhiều cơ chế, chính sách mới, đột phá nhưng thực tiễn cho thấy đội ngũ cán bộ hiện còn thiếu, năng lực thực thi ở địa phương chưa được đánh giá kỹ, thiết bị máy móc năng lực hệ thống thử nghiệm hậu kiểm chưa đáp ứng; cơ sở dữ liệu chưa bảo đảm; thời gian chuẩn bị từ nay đến ngày Luật có hiệu lực ngắn… dẫn đến yêu cầu đặt ra thì cao, nhưng chưa đủ con người, máy móc, thời gian để hướng dẫn thực hiện nên cũng có nguy cơ gây ra những ách tắc cục bộ tại một số khâu. Do vậy cần đánh giá kỹ năng lực hệ thống thử nghiệm phục vụ hậu kiểm; nguồn lực cho cơ sở dữ liệu số và bộ máy thực thi ở địa phương (đặc biệt cấp xã); thời điểm có hiệu lực đủ dài để doanh nghiệp chuẩn bị; tránh khoảng trống pháp lý khi văn bản hướng dẫn chưa kịp ban hành.

Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nhấn mạnh cần tiếp tục rà soát để các quy định vừa đủ mạnh để bảo vệ người dân, vừa khả thi, không tạo gánh nặng thủ tục không cần thiết cho doanh nghiệp tuân thủ tốt.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn đồng chí!