HTX vùng cao Nghệ An: Gỡ khó liên kết, mở rộng đầu ra nông sản
Hạn chế về vốn, năng lực quản trị, liên kết sản xuất và thị trường tiêu thụ… đang là những rào cản lớn khiến hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã (HTX) tại Nghệ An chưa tương xứng với tiềm năng. Nâng cao năng lực nội tại, củng cố liên kết chuỗi giá trị là yêu cầu cấp thiết để HTX phát huy vai trò trong phát triển kinh tế nông thôn và xây dựng nông thôn mới bền vững.

Quản trị yếu, thiếu liên kết
Giai đoạn 2021–2025, tỉnh Nghệ An thành lập mới 200 hợp tác xã (HTX), trong đó có 160 HTX nông nghiệp, 35 HTX dịch vụ thương mại và các loại hình khác. Sự phát triển của khu vực kinh tế tập thể góp phần thúc đẩy sản xuất, tạo việc làm, nâng cao thu nhập và bảo đảm an sinh xã hội, nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS và MN).
Thông qua các hình thức hợp tác, liên kết, nhiều HTX, tổ hợp tác và hộ thành viên có thêm nguồn lực đầu tư máy móc, thiết bị, mở rộng sản xuất, nâng cao chất lượng và kết nối tiêu thụ sản phẩm. Trong lĩnh vực sản xuất, chế biến lúa gạo, các mô hình như HTX Nông nghiệp và Dịch vụ tổng hợp Thọ Thành, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Liên Thành, HTX Dịch vụ nông nghiệp và Xây dựng Minh Thành, HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Diễn Đồng đã phát huy hiệu quả trong cung ứng dịch vụ, cơ giới hóa, bảo quản và tiêu thụ nông sản.
Tuy nhiên, những kết quả trên chưa đồng đều giữa các địa bàn và loại hình HTX. Không ít mô hình mới dừng ở việc cung ứng một số dịch vụ đầu vào, chưa thực sự làm tốt vai trò tổ chức sản xuất, sơ chế, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Khoảng cách giữa tiềm năng sản xuất với khả năng thương mại hóa nông sản vẫn còn lớn, khiến đóng góp của HTX vào nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế nông thôn chưa tương xứng với kỳ vọng.
Khó khăn đầu tiên là quy mô và năng lực tài chính của phần lớn HTX còn hạn chế. Nhiều đơn vị có ít thành viên, vốn điều lệ thấp, tài sản bảo đảm không đáp ứng yêu cầu vay vốn, trong khi nhu cầu đầu tư máy móc, nhà xưởng, kho bảo quản và cơ sở sơ chế, chế biến ngày càng lớn. Việc thiếu nguồn lực khiến HTX khó mở rộng vùng nguyên liệu, đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh. Không ít sản phẩm vẫn được tiêu thụ dưới dạng thô, giá trị gia tăng thấp, dễ bị tác động bởi biến động giá cả và nhu cầu thị trường.
Bên cạnh đó, năng lực quản trị và chất lượng nguồn nhân lực chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Nhiều cán bộ quản lý HTX còn thiếu kiến thức về lập phương án sản xuất kinh doanh, quản trị tài chính, xây dựng thương hiệu, tiếp thị và đàm phán hợp đồng. Việc điều hành ở một số HTX vẫn dựa nhiều vào kinh nghiệm, chưa chú trọng xây dựng chiến lược dài hạn, quản trị rủi ro và ứng dụng công nghệ số. Trong khi đó, khả năng thu hút lao động trẻ, nhân lực có chuyên môn về quản trị, công nghệ và thị trường về làm việc tại HTX còn hạn chế.
Một điểm nghẽn khác là tư duy hợp tác và liên kết chuỗi giá trị chưa thực sự trở thành nền tảng trong tổ chức sản xuất. Tại một số nơi, thành viên vẫn duy trì thói quen sản xuất nhỏ lẻ, tự quyết định thời vụ, giống cây trồng, vật nuôi và phương thức tiêu thụ. Việc tuân thủ quy trình sản xuất chung, bảo đảm sản lượng và chất lượng theo hợp đồng chưa cao. Tình trạng thiếu gắn kết giữa các HTX, THT, hộ nông dân và doanh nghiệp khiến nhiều mô hình liên kết thiếu tính ổn định, khó hình thành vùng nguyên liệu tập trung và chưa tạo được sức mạnh trong đàm phán tiêu thụ.
Thực tế tại các xã Hữu Kiệm, Mường Lống, Huồi Tụ, Na Loi, Nậm Cắn... cho thấy, nhiều sản phẩm đặc trưng của đồng bào như gạo nếp nương, gà đen, lợn đen, mận, đào, chè, gừng vẫn chủ yếu tiêu thụ qua chợ truyền thống và thương lái. Việc thiếu đầu mối thu mua ổn định, cơ sở sơ chế, bảo quản và hệ thống phân phối khiến sản phẩm khó tiếp cận các thị trường có giá trị cao. Quy mô sản xuất nhỏ, chất lượng chưa đồng đều, sản lượng thiếu ổn định cũng làm giảm khả năng đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp và các đơn vị phân phối.
Theo phản ánh từ cơ sở, nhận thức của một bộ phận người dân về sản xuất theo chuỗi giá trị còn hạn chế; tập quán sản xuất tự cung, tự cấp vẫn phổ biến ở một số địa bàn miền núi. Trong khi đó, điều kiện địa hình chia cắt, giao thông và hạ tầng phục vụ sản xuất còn khó khăn, chi phí vận chuyển cao, khiến doanh nghiệp chưa mặn mà đầu tư liên kết. Đây là vòng luẩn quẩn: sản xuất nhỏ lẻ khiến HTX khó thu hút doanh nghiệp, còn thiếu doanh nghiệp bao tiêu lại làm người dân thiếu động lực mở rộng sản xuất hàng hóa.
Khó khăn về thông tin thị trường và công tác quy hoạch sản xuất cũng tác động trực tiếp đến hiệu quả hoạt động của HTX. Việc thiếu dữ liệu cập nhật về nhu cầu, giá cả, tiêu chuẩn chất lượng và xu hướng tiêu dùng khiến HTX khó chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất. Công tác định hướng, quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung và dự báo thị trường ở một số địa bàn chưa theo kịp thực tiễn. Vì vậy, nguy cơ sản xuất tự phát, cung vượt cầu, giá cả biến động và tình trạng “được mùa mất giá” vẫn hiện hữu, ảnh hưởng đến thu nhập của thành viên cũng như niềm tin đối với các mô hình liên kết.
Ngoài những hạn chế nội tại, cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển HTX cũng cần tiếp tục được hoàn thiện. Một số chính sách chưa thực sự sát với điều kiện của HTX miền núi, nhất là khả năng đối ứng vốn, tiếp cận đất đai, tín dụng và đầu tư hạ tầng. Các hỗ trợ sau đầu tư cho sơ chế, chế biến, bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc, bảo quản và xúc tiến thương mại chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế. Việc thiếu cơ chế đủ hấp dẫn để doanh nghiệp tham gia đầu tư, liên kết lâu dài với HTX cũng khiến nhiều chuỗi giá trị chưa hình thành được mối quan hệ bền chặt.

Tăng cường hỗ trợ sau đầu tư, xây dựng thương hiệu
Để HTX phát huy vai trò trong xây dựng nông thôn mới, Nghệ An cần chuyển trọng tâm từ phát triển số lượng sang nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động. Trước hết, tiếp tục triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW và Luật HTX năm 2023; đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ nông sản.
Cùng với đó, cần hoàn thiện chính sách hỗ trợ theo hướng thiết thực, phù hợp với đặc thù từng địa bàn; ưu tiên tháo gỡ khó khăn về vốn, đất đai, hạ tầng và đầu tư các cơ sở sơ chế, chế biến, bảo quản. Đặc biệt, cần tăng cường hỗ trợ sau đầu tư, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại để nâng cao giá trị sản phẩm.
Các địa phương cần rà soát lợi thế từng vùng, tổ chức lại sản xuất, hình thành vùng nguyên liệu tập trung gắn với sản phẩm chủ lực. Khuyến khích liên kết giữa các HTX, hình thành liên hiệp HTX và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp ngay từ khâu sản xuất đến chế biến, phân phối. Các hợp đồng liên kết cần quy định rõ trách nhiệm, sản lượng, chất lượng, giá thu mua và cơ chế chia sẻ rủi ro nhằm bảo đảm lợi ích của các bên.
Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ, cơ giới hóa và chuyển đổi số trong quản lý, sản xuất, truy xuất nguồn gốc; tăng cường đào tạo kỹ năng quản trị, tài chính, xây dựng phương án kinh doanh và tiếp cận thị trường cho đội ngũ cán bộ HTX. Đối với vùng DTTS và MN, cần ưu tiên phát triển các sản phẩm đặc trưng, nông sản bản địa gắn với chương trình OCOP, bảo tồn lợi thế sinh thái và du lịch cộng đồng.

