Hướng dẫn viên du lịch trong kỷ nguyên số

Hướng dẫn viên giới thiệu cho du khách về di tích Lán Nà Nưa, Tuyên Quang. (Ảnh: HUỆ VŨ)

Sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong ngành du lịch, kéo theo những yêu cầu mới với nghề hướng dẫn viên. Làm thế nào để người làm nghề vừa có thể làm chủ được công nghệ, vừa tiếp tục khẳng định được giá trị bản thân trong chuỗi cung ứng du lịch, điều này đặt ra đòi hỏi cấp thiết phải đổi mới công tác đào tạo hướng dẫn viên về cả nội dung và phương pháp.

Theo số liệu từ Trung tâm Thông tin Du lịch (Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam), tính đến ngày 15/7/2026, cả nước ta có 46.662 thẻ hướng dẫn viên đã được cấp và đang hoạt động, trong đó có 28.205 thẻ hướng dẫn viên quốc tế, 16.188 thẻ hướng dẫn viên nội địa và 2.269 thẻ hướng dẫn viên tại điểm. Lũy kế bảy tháng đầu năm 2026, các địa phương đã cấp 4.427 thẻ hướng dẫn viên, trong đó có 3.339 thẻ cấp mới và 1.088 thẻ cấp đổi. Tỷ lệ thẻ cấp mới chiếm khoảng 3/4 tổng số thẻ được cấp, cho thấy đội ngũ hướng dẫn viên tiếp tục được bổ sung nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của thị trường du lịch. Đây được xem là lực lượng lao động quan trọng, trực tiếp tham gia quá trình cung ứng dịch vụ cho du khách, có vai trò quyết định đối với mức độ thành công của hành trình và sự hài lòng của khách du lịch.

Với đặc điểm phần lớn trẻ tuổi và giàu năng lượng, nhiệt huyết, đội ngũ hướng dẫn viên du lịch ở nước ta có nhiều điều kiện thuận lợi để tiếp cận công nghệ mới và thích nghi môi trường làm việc năng động. Thời gian qua, một bộ phận người làm nghề đã bắt đầu sử dụng AI trong quá trình tác nghiệp.

Nếu trước đây, hướng dẫn viên phải dành tương đối nhiều thời gian để lên kế hoạch, chuẩn bị tư liệu về điểm đến, lên sẵn các tình huống giao tiếp…, thì hiện nay, nhiều công đoạn đã được AI hỗ trợ xử lý một cách nhanh chóng, từ xây dựng lịch trình, tra cứu dữ liệu, dịch thuật đến thuyết minh tự động, thậm chí là giải đáp thắc mắc của du khách theo thời gian thực. Có thể thấy, AI ngày càng trở thành trợ thủ đắc lực, không chỉ giúp người lao động tiết kiệm thời gian, gia tăng năng suất, hiệu quả lao động mà còn góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của du khách.

Tuy nhiên, khi những kỹ năng như ghi nhớ thông tin, phiên dịch, thuyết minh lưu loát… vốn là thế mạnh nổi bật của hướng dẫn viên đang dần được thay thế bởi AI với độ chính xác ngày càng cao, câu hỏi đặt ra là người làm nghề sẽ tạo nên giá trị khác biệt bằng cách nào? Và câu trả lời không gì khác chính là phải tìm cách lấp đầy những khoảng trống mà công nghệ không thể thay thế con người, đó là khả năng kết nối, tạo cảm xúc, giải quyết tình huống, bảo đảm an toàn,… để tạo nên trải nghiệm liền mạch cho du khách trong suốt hành trình du lịch.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Hồng Long, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Khoa Du lịch học, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), ngành du lịch đang chứng kiến sự chuyển mình mạnh mẽ, từ bán sản phẩm sẵn có sang thiết kế trải nghiệm khách hàng. Trong bối cảnh đó, nhiệm vụ của hướng dẫn viên không dừng ở dẫn đường hay thuyết minh, mà còn là kiến tạo trải nghiệm và truyền cảm hứng cho du khách. Vì thế, dù AI có thể can thiệp vào nhiều khâu nhưng không thể làm thay vai trò cốt lõi của hướng dẫn viên trong dẫn dắt, truyền tải cảm xúc.

Hơn nữa, việc ứng dụng AI vẫn tồn tại những hạn chế như nguy cơ cung cấp thông tin sai lệch và không thể ứng phó những sự cố bất ngờ phát sinh. Do đó, thay vì phủ nhận hay cạnh tranh tiêu cực với AI, hướng dẫn viên giỏi cần biết cách biến công nghệ thành cánh tay nối dài giúp tăng cường hiệu suất công việc, đồng thời phát huy những năng lực, thế mạnh riêng có của con người.

Điều này cũng có nghĩa, chuẩn nghề của hướng dẫn viên đang thay đổi. Bên cạnh vốn kiến thức văn hóa-lịch sử mang tính nền tảng cùng kinh nghiệm giao tiếp, khả năng ghi nhớ, vốn ngoại ngữ, hướng dẫn viên ngày nay còn cần có năng lực số, tư duy sáng tạo, khả năng kể chuyện, ứng biến, tổ chức trải nghiệm… Như vậy, trong thời đại số, yêu cầu đối với nghề hướng dẫn không giảm đi mà thậm chí còn cao hơn. Và khi tiêu chuẩn nghề thay đổi, công tác đào tạo đương nhiên không thể theo cách cũ mà phải có sự đổi mới để thích ứng.

Từ thực tiễn giảng dạy, Thạc sĩ Hà Thị Hương, Khoa Du lịch, Trường đại học Hạ Long cho rằng, đào tạo hướng dẫn viên trong giai đoạn hiện nay cần chuyển từ việc tập trung vào kỹ năng truyền đạt thông tin sang phát triển năng lực kiến tạo trải nghiệm và sử dụng công nghệ trong hoạt động hướng dẫn.

Trong khu vực Đông Nam Á, một số quốc gia như Singapore và Thái Lan đã triển khai các mô hình đào tạo hướng dẫn viên kết hợp nền tảng số, ứng dụng công nghệ thực tế ảo trong mô phỏng hoạt động dẫn tour và đào tạo kỹ năng giao tiếp liên văn hóa cho hướng dẫn viên... Như vậy, đào tạo hướng dẫn viên tại Việt Nam cũng cần tập trung vào phát triển năng lực nghề nghiệp toàn diện, trong đó chú trọng năng lực số, khả năng ứng dụng công nghệ, sáng tạo trải nghiệm du lịch.

Bên cạnh đó, chương trình đào tạo cần tăng cường tích hợp các nội dung về công nghệ số, AI, truyền thông số và khai thác dữ liệu du lịch; đẩy mạnh các phương pháp đào tạo gắn với thực tiễn thông qua học tập trải nghiệm, mô phỏng tình huống và tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp du lịch, cơ quan quản lý điểm đến nhằm tạo ra môi trường học tập gắn với thực tiễn nghề nghiệp. Đó cũng chính là “chìa khóa” để xây dựng đội ngũ hướng dẫn viên nói riêng, lực lượng lao động du lịch nói chung vừa thành thạo công nghệ, vừa giàu tri thức, có khả năng thích ứng những biến đổi của thị trường.