Hướng đi tất yếu để nâng tầm làng nghề

Chuyển đổi sang phát triển theo hướng hệ sinh thái với sự kết nối đồng bộ giữa sản xuất, văn hóa, du lịch, công nghệ và thị trường, đang trở thành hướng đi tất yếu để nâng tầm các làng nghề của Thủ đô.

Du khách chọn comple tại cửa hàng ở làng nghề Từ Thuận, xã Chuyên Mỹ. Ảnh: Quang Thái

Giàu tiềm năng, thiếu liên kết

Hà Nội là địa phương dẫn đầu cả nước về số lượng làng nghề. Theo thống kê, toàn Thành phố hiện có 1.350 làng nghề và làng có nghề, trong đó hơn 300 làng nghề, làng nghề truyền thống đã được công nhận. Mỗi làng nghề là một “bảo tàng sống”, lưu giữ tri thức dân gian, kỹ năng truyền nghề và những câu chuyện văn hóa đặc sắc được tích lũy qua nhiều thế hệ. Không chỉ vậy, các làng nghề còn góp phần tạo việc làm cho hàng triệu lao động nông thôn, đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu và trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy tiềm năng này vẫn chưa được khai thác tương xứng. Nhiều làng nghề phát triển theo hướng tự phát, thiếu liên kết, chưa hình thành được chuỗi giá trị hoàn chỉnh, khiến giá trị gia tăng của sản phẩm còn thấp và sức cạnh tranh trên thị trường chưa cao.

Tại làng nghề may comple Từ Thuận (xã Chuyên Mỹ), nhiều bất cập vẫn đang cản trở sự phát triển. Ông Nguyễn Văn Nam, Giám đốc Công ty TNHH Thời trang Nam Nguyễn, Chủ tịch HĐQT Hợp tác xã Thuận Việt cho biết, một trong những nghịch lý phổ biến mà doanh nghiệp gặp phải là “có việc nhưng thiếu người làm”. Làng nghề đang thiếu hụt lao động tay nghề cao, trong khi hệ thống đào tạo nghề bài bản chưa đáp ứng yêu cầu. Bên cạnh đó, hoạt động sản xuất vẫn chủ yếu diễn ra nhỏ lẻ, phân tán trong khu dân cư, thiếu mặt bằng tập trung cũng như không gian trưng bày, giao dịch và hoàn thiện sản phẩm.

Tình trạng này cũng diễn ra ở nhiều làng nghề khác. Tại làng nghề lược sừng Thụy Ứng (xã Thường Tín), ông Nguyễn Việt Hùng, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề cho biết, dù có lịch sử hơn 600 năm và sản phẩm đã xuất khẩu tới hơn 100 quốc gia, làng nghề vẫn gặp khó khăn về hạ tầng, môi trường và tổ chức sản xuất. Việc khai thác du lịch làng nghề cũng chưa tương xứng với tiềm năng sẵn có.

Tại làng nghề mây tre đan Phú Vinh (xã Phú Nghĩa), nguồn nguyên liệu sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào các địa phương khác, thiếu ổn định, khiến các cơ sở rơi vào thế bị động, thậm chí bỏ lỡ những đơn hàng xuất khẩu lớn. Ngoài ra, sức ép từ hội nhập quốc tế, yêu cầu chuyển đổi xanh và chuyển đổi số cũng đặt ra không ít thách thức. Công nghệ lạc hậu, năng suất thấp, ô nhiễm môi trường cùng hạn chế trong tiếp cận thị trường số đang trở thành những “điểm nghẽn” cần sớm được tháo gỡ.

Hướng tới mô hình hệ sinh thái làng nghề

Trước những thách thức trên, Hà Nội cần chuyển đổi tư duy phát triển làng nghề, từ bảo tồn thụ động sang phát triển chủ động, từ sản xuất đơn lẻ sang mô hình hệ sinh thái. Theo đó, làng nghề không chỉ là nơi sản xuất, mà phải được nhìn nhận như một không gian tổng thể, nơi hội tụ các yếu tố: Sản xuất, sáng tạo, văn hóa, du lịch và thương mại.

Để xây dựng hệ sinh thái làng nghề hiệu quả, vai trò của Nhà nước trong hoạch định chính sách và tạo lập môi trường phát triển là đặc biệt quan trọng. Các chuyên gia cho rằng cần ưu tiên 6 nhóm lĩnh vực: Quy hoạch tổng thể, hạ tầng kết nối, bảo tồn di sản, đổi mới công nghệ, bảo vệ môi trường và phát triển vùng nguyên liệu. Quy hoạch làng nghề phải đặt trong tổng thể phát triển kinh tế - xã hội, gắn với du lịch và công nghiệp văn hóa. Đồng thời, cần tăng cường xúc tiến thương mại, kết nối với các tổ chức quốc tế, nhất là các mạng lưới thủ công thế giới, qua đó nâng cao vị thế sản phẩm làng nghề Hà Nội trên thị trường toàn cầu.

Bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội cho rằng, để nghề truyền thống tiếp tục lan tỏa, cần xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo dành riêng cho làng nghề. Tại đây, người thợ có thể tiếp cận thiết bị hiện đại, kết hợp kỹ thuật truyền thống với công nghệ mới nhằm nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Đặc biệt, việc thu hút lao động trẻ trở lại làng nghề thông qua cải thiện môi trường làm việc và thu nhập là yếu tố then chốt.

Phát biểu tại hội nghị triển khai phương hướng, nhiệm vụ năm 2026 của Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội diễn ra cuối tháng 3-2026, lãnh đạo các sở, ngành cho biết Thành phố đang triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ. Phó Giám đốc Sở Công Thương Hà Nội Nguyễn Thế Hiệp cho biết, ngành Công Thương sẽ tiếp tục đồng hành thông qua các chương trình khuyến công, hỗ trợ đào tạo nghề và thúc đẩy chuyển đổi số trong sản xuất, kinh doanh. Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Đình Hoa nhấn mạnh, Thành phố đã phê duyệt đề án tổng thể bảo tồn và phát triển làng nghề cùng nhiều cơ chế, chính sách thiết thực. Ở góc độ du lịch, Phó Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội Trần Trung Hiếu cho biết, ngành sẽ tiếp tục khảo sát, xây dựng và kết nối các tuyến, điểm du lịch làng nghề, qua đó đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao sức hấp dẫn của du lịch Thủ đô.

Có thể thấy, xây dựng hệ sinh thái làng nghề không chỉ nhằm bảo tồn các giá trị truyền thống mà còn hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, hiện đại. Khi các yếu tố văn hóa, công nghệ, thị trường và con người được kết nối chặt chẽ, làng nghề sẽ trở thành một trụ cột quan trọng của công nghiệp văn hóa Thủ đô. Đây cũng là hướng đi phù hợp trong bối cảnh Hà Nội đang đẩy mạnh phát triển kinh tế xanh, kinh tế sáng tạo và hội nhập quốc tế.