Hướng nghiệp - Bài toán chiến lược của giáo dục

Học sinh Trường trung học cơ sở Linh Sơn, tỉnh Thanh Hóa thăm nhà máy sản xuất của Công ty cổ phần Bamboo King Vina.

Giới hạn của tư duy "chia dòng"

Trong nhiều năm, phân luồng học sinh được xem là lời giải cho bài toán mất cân đối cơ cấu nhân lực và áp lực tuyển sinh. Cách tiếp cận ấy đặt trọng tâm vào “chia dòng” - ai đi học nghề, ai vào đại học - như một thao tác điều tiết hệ thống. Nhưng phía sau những con số là một câu hỏi căn bản: người học có đủ năng lực để tự lựa chọn con đường của mình hay không?

Thực tế cho thấy, phân luồng theo cách cũ chẳng khác nào yêu cầu học sinh “rẽ lối” khi các em còn chưa kịp hiểu mình là ai, mạnh ở đâu, phù hợp với môi trường nào.

Ở không ít nơi, việc “vận động” những học sinh có điểm số thấp chuyển sang học nghề vẫn diễn ra. Hệ quả là định kiến đối với giáo dục nghề nghiệp càng thêm nặng nề, người học dễ rơi vào trạng thái lúng túng trước ngã rẽ tương lai.

Chỉ thị số 29-CT/TW ngày 5/1/2024 của Bộ Chính trị về công tác phổ cập giáo dục, giáo dục bắt buộc, xóa mù chữ cho người lớn và đẩy mạnh phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông thẳng thắn chỉ ra: “mục tiêu phân luồng học sinh sau THCS chưa đạt yêu cầu”.

Số liệu của Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy giai đoạn 2020-2024, tỷ lệ học sinh tốt nghiệp THCS vào học giáo dục nghề nghiệp đạt khoảng 20%, sau THPT khoảng 18%; ước đến hết năm 2025 đạt khoảng 21%.

Khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế cho thấy phân luồng không thể được giải quyết bằng chỉ tiêu hành chính đơn thuần. Khi nền tảng lựa chọn chưa vững, “chia dòng” khó tạo ra chuyển dịch bền vững.

Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn từng nhìn nhận cách tiếp cận phân luồng 40-60 là cứng nhắc, thiếu căn cứ khoa học và thực tiễn, đồng thời nhấn mạnh phân luồng phải bảo đảm tính tự nguyện của người học. Tự nguyện không chỉ là quyền, mà là năng lực hiểu mình và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Những năm gần đây, hướng nghiệp được lồng ghép trong triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông năm 2018 theo Đề án 522. Nhiều ngày hội tư vấn, hoạt động trải nghiệm, kết nối doanh nghiệp được tổ chức. Tuy nhiên, ở không ít nơi, hướng nghiệp vẫn mang tính sự kiện, ngắn hạn, phụ thuộc vào sự chủ động của từng trường.

Câu chuyện của chị Nguyễn Thị Nhung, có con học lớp 11 tại Hà Nội, phần nào phản ánh khoảng trống ấy. Từ khi con mới vào lớp 10, chị đã đưa con tham dự nhiều ngày hội tư vấn tuyển sinh.

Nhưng rời những gian tư vấn với thông tin dày đặc, câu hỏi cốt lõi vẫn chưa có lời giải: Con thật sự phù hợp với điều gì? Cuối cùng, gia đình tìm đến dịch vụ hướng nghiệp bên ngoài nhà trường, không phải vì con học yếu, mà vì đứng trước quá nhiều ngã rẽ, cần một cách tiếp cận giúp con hiểu chính mình.

Từ đây cho thấy, khi hệ thống chưa kịp trang bị năng lực lựa chọn, gia đình buộc phải tìm kiếm điều đó bên ngoài nhà trường.

Vấn đề không nằm ở việc “chia đúng luồng”, mà ở việc chuẩn bị con người trước khi chia luồng.

Năng lực lựa chọn trong một thế giới biến động

Một mùa tuyển sinh mới lại bắt đầu, với nhiều phương thức xét tuyển, nhiều tổ hợp, nhiều ngành học mới. Cơ hội mở rộng, nhưng chính sự mở ấy khiến quyết định trở nên phức tạp hơn.

“Thông tin nhiều chưa chắc đã giúp học sinh chọn đúng, nếu các em chưa được học cách chọn,” Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo) nhận định.

Theo ông, nếu hướng nghiệp chỉ dừng ở những ngày hội tư vấn hay lời khuyên cuối cấp, thì mùa tuyển sinh mới chỉ thay đổi ở bề mặt: học sinh có thể chọn rồi đổi, học rồi mới thấy không phù hợp; cơ hội tăng, còn năng lực lựa chọn không tự động tăng theo.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh: “Giáo dục giờ đây không thể trang bị cho học sinh một nghề bảo đảm có thể sống suốt đời, nhưng phải chuẩn bị cho các em khả năng thích nghi suốt đời”.

Đó là năng lực phân tích, lựa chọn và điều chỉnh. Ở tầm chiến lược, câu chuyện hướng nghiệp vượt ra khỏi phạm vi một mùa tuyển sinh. Nó chạm tới cách một quốc gia chuẩn bị cho thế hệ trẻ bước vào cuộc sống.

Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt ra một kỳ vọng lớn: Giáo dục phải trở thành đột phá chiến lược, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Ở đây, hướng nghiệp không còn là một hoạt động phụ trợ trong nhà trường. Nó gắn trực tiếp với mục tiêu chiến lược về nhân lực quốc gia.

Dự thảo Thông tư quy định về hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2025) lần đầu tiên xác lập hướng nghiệp là nội dung giáo dục chính thức; ghi nhận quyền được định hướng và lựa chọn của học sinh; đồng thời không còn áp dụng chỉ tiêu phân luồng cứng.

Đây là bước chuyển quan trọng: từ điều tiết hành chính sang thiết kế cấu trúc bảo đảm. Song quyền lựa chọn chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi cùng năng lực lựa chọn. Và năng lực ấy chỉ bền vững khi được đặt trong một hệ thống cho phép điều chỉnh linh hoạt.

Khung cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân và Khung trình độ quốc gia Việt Nam mở ra cơ chế liên thông dọc-ngang, công nhận tích lũy kết quả học tập, cho phép người học chuyển đổi và học tiếp.

Cùng với đó Quy chế tuyển sinh đại học năm 2026 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ràng buộc quy mô tuyển sinh với năng lực đào tạo thực tế và tăng yêu cầu minh bạch, giải trình.

Đây là sự chuyển dịch đáng chú ý: từ mở rộng số lượng sang chú trọng chất lượng. Những tác động từ đây sẽ giảm áp lực vào “đại học bằng mọi giá”, tạo không gian cho giáo dục nghề nghiệp, điều chỉnh lại kỳ vọng xã hội đối với lựa chọn học tập.

Cải cách hướng nghiệp, vì thế, không chỉ là thêm một nội dung trong chương trình hay sửa vài quy định tuyển sinh. Đó là câu hỏi chiến lược: Hệ thống có làm cho mỗi lựa chọn của người trẻ trở nên vững chắc và đáng tin hơn hay không. Khi năng lực được chuẩn bị từ sớm, cấu trúc cho phép điều chỉnh linh hoạt và chất lượng được bảo đảm bằng trách nhiệm minh bạch, quyết định học tập sẽ bớt tính may rủi.

Đầu năm mới, trong nhịp chuyển mình của cải cách, có thể nhận ra một tín hiệu rõ ràng: Giáo dục đang dần từ bỏ cách quyết định thay người trẻ để xây dựng một cấu trúc đủ vững cho họ tự lựa chọn và chủ động điều chỉnh tương lai của mình. Khi đó, hướng nghiệp không còn là một khâu của giáo dục phổ thông, mà trở thành mắt xích chiến lược trong mục tiêu phát triển nguồn nhân lực mà Nghị quyết số 71-NQ/TW đã xác lập.

Niềm tin về một lực lượng lao động chất lượng cao, linh hoạt và thích ứng vì thế không chỉ là kỳ vọng đầu năm, mà là cam kết dài hạn của một nền giáo dục đang tự làm mới mình để đồng hành cùng tương lai đất nước.

THU TRANG