Huy động vốn cho lưới truyền tải: Kinh nghiệm từ quốc tế

Áp lực vốn rất lớn

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam cần khoảng 18,1 tỷ USD để phát triển lưới điện truyền tải; giai đoạn 2031 - 2035 cần thêm khoảng 15,9 tỷ USD. Bình quân mỗi năm, nhu cầu vốn cho lưới truyền tải lên tới khoảng 3,6 tỷ USD, gấp hơn hai lần mức 1,5 tỷ USD/năm của Quy hoạch điện VIII trước khi điều chỉnh.

Theo dự kiến, nhà nước đầu tư 12,9 tỷ USD (tương đương khoảng 2,15 tỷ USD/năm), xem xét xã hội hoá khoảng 5,2 tỷ USD (tương đương 0,87 tỷ USD/năm) và nguồn vốn xã hội hóa chiếm khoảng gần 30% tổng nhu cầu đầu tư lưới điện truyền tải. Hiện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đang xây dựng kế hoạch 5 năm giai đoạn 2026-2030, trong đó, dự kiến khả năng thu xếp bố trí vốn là 240.505 tỷ đồng, vốn đầu tư thuần là 180.750 tỷ đồng (bình quân 36.000 tỷ đồng/năm). Như vậy, Tập đoàn Điện lực Việt Nam chỉ có thể đáp ứng tối đa 40% khối lượng đầu tư theo Quy hoạch điện VIII.

Để phát triển lưới truyền tải, nhu cầu vốn là rất lớn - Ảnh: EVN

Hành lang pháp lý đã có bước mở, cụ thể Thông tư số 14/2025/TT-BCT ngày 01/02/2025 của Bộ Công Thương quy định giá dịch vụ truyền tải điện được xác định từ tổng doanh thu cho phép và sản lượng điện truyền tải dự kiến trong năm, áp dụng cho cả đơn vị truyền tải thuộc các thành phần kinh tế khác ngoài EVN. Tuy nhiên, chia sẻ tại Diễn đàn hiện thực hoá các mục tiêu của Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII và giải pháp cho các nguồn điện đến năm 2030, ông Nguyễn Anh Tú, Phó trưởng Ban Kế hoạch, Tập đoàn Điện lực Việt Nam cho rằng, mặc dù Luật Điện lực sửa đổi và một số quy định pháp luật hiện hành đã mở đường cho nhà đầu tư tư nhân tham gia đầu tư lưới điện truyền tải, nhưng các chính sách về thu hút vốn đầu tư, cơ chế đảm bảo thu hồi vốn và lợi nhuận đầu tư chưa đủ hấp dẫn.

Các nước châu Âu giải bài toán vốn ra sao?

Lưới truyền tải được ví như "xương sống" của hệ thống điện. Khi các nước đẩy mạnh điện gió, điện mặt trời, nhu cầu xây mới và nâng cấp lưới tăng mạnh. Chính vì vậy, bài toán vốn cho lưới truyền tải không của riêng Việt Nam. Tại châu Âu, các doanh nghiệp truyền tải đang bước vào chu kỳ đầu tư lớn nhất từ trước tới nay để kết nối điện gió ngoài khơi, điện mặt trời và tăng liên kết lưới giữa các nước. Cách làm phổ biến là mở một phần vốn cổ phần cho nhà đầu tư dài hạn, trong khi Nhà nước vẫn nắm quyền chi phối.

Theo đó, tại Đức đang triển khai huy động vốn bằng việc bán bớt cổ phần cho nhà đầu tư dài hạn, nhưng Nhà nước vẫn giữ phần chi phối. Trường hợp TenneT là ví dụ rõ nhất. Doanh nghiệp truyền tải thuộc sở hữu Chính phủ Hà Lan này quản lý hơn 14.000 km lưới cao áp tại Đức thông qua công ty con TenneT Đức. Nhu cầu vốn lớn đến mức, để giữ tiến độ đầu tư giai đoạn 2024 - 2025, Chính phủ Hà Lan phải cho TenneT vay 25 tỷ euro dưới hình thức khoản vay cổ đông. Nhưng đó mới chỉ là giải pháp tình thế, chỉ đến tháng 9/2025, khi TenneT thỏa thuận bán khoảng 46% cổ phần TenneT Đức cho quỹ hưu trí APG (Hà Lan), quỹ GIC (Singapore) và Quỹ đầu tư Chính phủ Na Uy, thu về tới 9,5 tỷ euro vốn mới để có dòng vốn đầu tư ổn định.

Trong thương vụ này, điều đáng chú ý nằm ở mức giá. TenneT Đức được định giá khoảng 40 tỷ Euro, gấp 1,09 lần giá trị tài sản được cơ quan điều tiết công nhận. Các quỹ hưu trí và quỹ đầu tư quốc gia sẵn sàng trả mức giá ấy vì họ mua một dòng thu ổn định trong hàng chục năm, được cơ chế giá truyền tải bảo đảm. Sau đó, Chính phủ Đức thông qua Ngân hàng Tái thiết Đức (KfW) thỏa thuận mua tiếp 25,1% cổ phần với giá khoảng 3,3 tỷ Euro, theo cùng mức định giá. TenneT giữ ít nhất 28,9%. Kết quả là doanh nghiệp có thêm hàng chục tỷ Euro để mở rộng lưới, trong khi Chính phủ Hà Lan và Đức vẫn nắm khoảng 54% cổ phần.

Phương án huy động vốn từ chính các định chế tài chính công cũng được Pháp triển khai. Theo đó, năm 2016, Tập đoàn Điện lực Pháp (EDF) chuyển nhượng 49,9% cổ phần gián tiếp tại RTE, doanh nghiệp quản lý lưới truyền tải, cho Caisse des Dépôts, quỹ tài chính công của Nhà nước và công ty bảo hiểm CNP Assurances. Giá trị toàn bộ vốn chủ sở hữu RTE khi đó được xác định là 8,2 tỷ Euro. Hiện, EDF nắm 50,1%, Caisse des Dépôts 29,9%, CNP Assurances 20%; Caisse des Dépôts còn có quyền phủ quyết các quyết định chiến lược. Một nguồn vốn mới chảy vào, nhưng cả ba cổ đông đều là định chế công, nên quyền kiểm soát vẫn trọn vẹn trong tay nhà nước.

Tại Ý, Terna, doanh nghiệp quản lý lưới truyền tải, niêm yết trên sàn chứng khoán, cổ đông lớn nhất là CDP Reti, công ty con của định chế tài chính nhà nước Cassa Depositi e Prestiti, với 29,85% cổ phần. Phần lớn vốn vay của Terna đến từ trái phiếu xanh, kênh đặc biệt phù hợp với dự án lưới phục vụ chuyển dịch năng lượng. Sức hút của kênh này thể hiện rõ qua đợt phát hành trái phiếu xanh vĩnh viễn 850 triệu Euro gần đây: lượng đặt mua vượt 7 tỷ Euro, gấp khoảng 9 lần lượng chào bán. Nhờ đó, Terna có điều kiện triển khai kế hoạch phát triển lưới trị giá 23 tỷ Euro trong 10 năm.

Dù đi theo hướng nào, tại mỗi quốc gia đều dựa trên một nền tảng chung là cơ chế giá đủ tin cậy. Nước Anh cho thấy rõ điều này. Cơ quan điều tiết năng lượng Ofgem duyệt doanh thu cho doanh nghiệp truyền tải theo chu kỳ 5 năm, tính trên giá trị tài sản, chi phí vốn cho phép và các khoản thưởng, phạt theo kết quả vận hành. Cho giai đoạn tháng 4/2026 - tháng 3/2031, Ofgem duyệt trước 28,1 tỷ bảng Anh vốn đầu tư, trong danh mục dự kiến khoảng 90 tỷ bảng. National Grid, đơn vị truyền tải lớn nhất nước Anh, đã chấp nhận khung giá này và cho rằng nếu vận hành tốt, lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu có thể vượt 9% trong cả chu kỳ. Khi biết trước doanh thu 5 năm, doanh nghiệp sẽ dễ dàng tiếp cận nguồn vốn nhanh hơn với lãi suất ưu đãi.

Có thể thấy, châu Âu đã giải bài toán vốn cho cho lưới truyền tải không đồng nghĩa với tư nhân hóa. Nhà nước vẫn quản lý bằng cổ phần chi phối, bằng quyền phủ quyết hoặc cơ quan điều tiết. Dòng vốn đổ vào lưới chủ yếu đến từ quỹ hưu trí, quỹ đầu tư và doanh nghiệp bảo hiểm. Những nhà đầu tư này quyết định đầu tư vào lưới không nhằm lợi nhuận đột biến mà tin tưởng vào sự ổn định dài hạn của chính sách. Chính cơ chế giá minh bạch là thứ biến lưới truyền tải thành một kênh đầu tư hấp dẫn với họ.

Đấu thầu từng dự án, tái chế vốn từ tài sản đã vận hành

Tại các nền kinh tế mới nổi, bài toán vốn được giải theo cách khác: Nhà nước giữ quyền quy hoạch, còn từng dự án lưới được đưa ra đấu thầu cạnh tranh.

Với Brazil, Cơ quan điều tiết điện lực (ANEEL) đấu thầu nhượng quyền xây dựng và vận hành từng tuyến đường dây trong 30 năm. Bên thắng thầu là bên chào mức doanh thu năm được phép thấp nhất. Doanh thu này được điều chỉnh hằng năm theo chỉ số giá tiêu dùng, giúp nhà đầu tư yên tâm về dòng tiền dài hạn. Mức độ cạnh tranh rất cao. Theo đó, phiên đấu thầu ngày 31/10/2025 thu hút 5,53 tỷ real vốn đầu tư cho 1.081 km đường dây; tổng doanh thu trúng thầu khoảng 449 triệu real mỗi năm, thấp hơn gần 48% so với mức trần 936 triệu real. Người sử dụng điện là bên hưởng lợi trực tiếp.

Việc huy động vốn cho phát triển lưới truyền tải được triển khai bằng nhiều hình thức khác nhau - Ảnh: EVN

Tại Ấn Độ, theo Luật Điện lực năm 2003, các dự án truyền tải liên bang được lựa chọn nhà đầu tư thông qua đấu thầu cạnh tranh theo giá. Dự án thường được tài trợ với tỷ lệ vay 75%, vốn chủ sở hữu 25%. Đáng chú ý, doanh nghiệp nhà nước vẫn giữ vai trò chủ lực ngay trong môi trường cạnh tranh. Từ tháng 4 đến tháng 12/2024, Tổng công ty Lưới điện Ấn Độ (POWERGRID), doanh nghiệp do Chính phủ nắm cổ phần chi phối, thắng 16/29 dự án liên bang, chiếm 64,4% tổng doanh thu truyền tải. Phần của doanh nghiệp tư nhân cũng đang tăng dần khi chỉ trong một năm, thị phần của POWERGRID trong các dự án đang triển khai giảm từ 58% xuống 52% tính theo giá trị.

Một cách làm khác được Ấn Độ triển khai là gom các đường dây đã vận hành ổn định vào quỹ đầu tư hạ tầng (InvIT), rồi bán chứng chỉ quỹ cho nhà đầu tư. POWERGRID đã tiên phong lập quỹ PGInvIT. Doanh nghiệp thu tiền về để làm dự án mới, còn quyền quy hoạch và điều độ lưới vẫn do nhà nước nắm.

Trong khi đó, tại Indonesia, Công ty Điện lực Nhà nước (PLN) làm trọn chuỗi từ phát điện đến bán lẻ và đang chịu sức ép vốn lớn. Theo Viện Kinh tế năng lượng và Phân tích tài chính (IEEFA, hồi tháng 5/2026) cho biết mỗi năm Indonesia chỉ đầu tư được khoảng 1,4 tỷ USD cho lưới truyền tải, trong khi quy hoạch cần khoảng 2,4 tỷ USD. IEEFA đề xuất tách khâu truyền tải thành công ty riêng, do nhà nước sở hữu toàn bộ hoặc chi phối, nhằm thu hút thêm vốn.

Tại Philippines cũng đang chứng kiến một loạt các dự án chậm tiến độ khi năm 2007, nước này trao hợp đồng nhượng quyền 25 năm, trị giá 3,95 tỷ USD, cho Công ty Lưới điện quốc gia Philippines (NGCP) vận hành toàn bộ lưới truyền tải. Kết quả không như kỳ vọng. Theo Bộ Năng lượng Philippines, 98% dự án của NGCP giai đoạn 2016 - 2024 bị chậm, có dự án chậm hơn 9 năm. Để tăng quyền tham gia, quỹ đầu tư quốc gia Maharlika đã mua 20% cổ phần trong cơ cấu sở hữu của NGCP.

Kinh nghiệm các nước cho thấy, vốn cho lưới truyền tải không phải bài toán không có lời giải. Dù chọn mở cửa vốn cổ phần như TenneT, RTE, Terna, điều tiết doanh thu theo chu kỳ như Anh hay đấu thầu từng dự án như Brazil, Ấn Độ, các nước thành công đều có chung một nền tảng: giá truyền tải minh bạch, ổn định nhiều năm và phản ánh đủ chi phí. Khi nhà đầu tư biết trước dòng thu của mình, dòng vốn dài hạn từ quỹ hưu trí, quỹ đầu tư, doanh nghiệp bảo hiểm sẽ tìm đến.

Các mô hình trên cũng cho thấy mở cửa vốn phải đi cùng quyền chi phối của nhà nước. Theo đó, khi nhà nước giữ vai trò chi phối, đơn vị truyền tải hoạt động minh bạch và có cơ chế giá đủ tin cậy, lưới điện sẽ có nguồn lực để đi trước một bước. Đó cũng là định hướng đã được xác định rõ trong Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị, trong đó khẳng định Nhà nước “kiểm soát hạ tầng năng lượng chiến lược”, đồng thời yêu cầu “tập trung huy động mọi nguồn lực xã hội, khuyến khích mạnh mẽ khu vực tư nhân tham gia phát triển năng lượng”. Riêng với lưới truyền tải, Nghị quyết chỉ rõ phải “đổi mới cơ chế giá truyền tải điện để thu hút mạnh mẽ khu vực tư nhân đầu tư phát triển lưới điện truyền tải”.