Hủy kế hoạch mua E-7 Wedgetail, tương lai cảnh báo sớm NATO đi về đâu?

Cuối năm ngoái, Bộ Quốc phòng Hà Lan thông báo NATO cùng nhóm quốc gia tham gia đã chính thức dừng kế hoạch mua 6 máy bay cảnh báo sớm và kiểm soát trên không E-7 Wedgetail.

Đây là chương trình từng được kỳ vọng thay thế đội máy bay cảnh báo sớm E-3 Sentry của NATO đang hoạt động tại căn cứ Geilenkirchen, Đức, sau hơn 40 năm phục vụ.

Diễn biến then chốt xảy ra ngay từ tháng 7/2025, khi Mỹ rút khỏi chương trình. Quyết định này làm mất đi trụ cột tài chính và chiến lược, khiến các nước còn lại như Hà Lan, Bỉ, Đức, Luxembourg, Na Uy và Romania không còn cơ sở để tiếp tục.

Từ đó đến cuối năm 2025, từng quốc gia lần lượt xác nhận dừng tham gia, chính thức khép lại kế hoạch.

E-7 Wedgetail là máy bay cảnh báo sớm do hãng Boeing phát triển, xây dựng trên khung máy bay phản lực chở khách Boeing 737.

Máy bay được lắp hệ thống radar quét điện tử chủ động do Northrop Grumman chế tạo, có khả năng phát hiện mục tiêu trên không ở khoảng cách hơn 600 km, theo dõi nhiều mục tiêu cùng lúc và dẫn đường cho lực lượng tiêm kích, phòng không.

Tải trọng cất cánh tối đa của E-7 vào khoảng 77.000 kg, tốc độ hành trình xấp xỉ 850 km/h, tầm bay trên 6.000 km tùy cấu hình.

Theo kế hoạch ban đầu, 6 chiếc E-7 sẽ được bàn giao trong giai đoạn đầu thập niên 2030, đảm nhiệm vai trò hạt nhân của chương trình Khả năng giám sát và kiểm soát tương lai của NATO.

Tuy nhiên, chi phí tăng cao, cùng lo ngại về khả năng sống sót của máy bay có người lái trước các hệ thống tên lửa phòng không hiện đại, khiến nhiều nước đánh giá lại hiệu quả đầu tư.

Ngày 20/11/2025, Thư ký Nhà nước phụ trách quốc phòng Hà Lan Gijs Tuinman cho biết NATO vẫn cần đội máy bay cảnh báo sớm mới trước năm 2035, nhưng đồng thời muốn ưu tiên phát triển công nghiệp quốc phòng châu Âu.

Tuyên bố này được xem là tín hiệu rằng liên minh có thể tìm giải pháp khác, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng do Mỹ phát triển.

Một trong những lựa chọn được nhắc đến nhiều là máy bay cảnh báo sớm GlobalEye do Saab sản xuất.

Loại này phát triển trên khung máy bay phản lực hạng sang Bombardier Global 6000, trang bị radar Erieye Extended Range, có thể giám sát trên không, trên biển và trên đất liền với tầm trinh sát hơn 450 km ở độ cao lớn.

Trọng lượng cất cánh tối đa của GlobalEye khoảng 45.000 kg, tầm bay trên 11.000 km, tiêu thụ nhiên liệu thấp hơn E-7 nên linh hoạt hơn trong triển khai.

Bên cạnh đó, các giải pháp khác như máy bay cảnh báo sớm E-2D Advanced Hawkeye của Northrop Grumman, hoặc phương án lắp radar lên khung máy bay Bombardier Global 6500 do L3Harris đề xuất, cũng được đưa vào thảo luận.

Dù vậy, đây mới chỉ là những nghiên cứu ban đầu, chưa có quyết định cuối cùng.

Ở góc độ chiến lược, việc dừng mua E-7 phản ánh sự thay đổi cách tiếp cận của NATO trước môi trường an ninh mới. Nhiều quốc gia đang chuyển một phần nguồn lực sang hệ thống giám sát dựa trên vệ tinh, máy bay không người lái trinh sát và mạng cảm biến phân tán.

Các công nghệ này giúp thu thập dữ liệu theo thời gian thực, giảm phụ thuộc vào các máy bay lớn, đắt đỏ và dễ bị phát hiện.

Tuy nhiên, giới phân tích nhận định máy bay cảnh báo sớm có người lái vẫn giữ vai trò quan trọng trong chỉ huy, điều phối chiến dịch và kết nối dữ liệu giữa các lực lượng trên không, trên biển và mặt đất.

Thách thức hiện nay là tìm được giải pháp cân bằng: đủ hiện đại, phù hợp ngân sách, đồng thời có khả năng hoạt động an toàn trước các mối đe dọa ngày càng phức tạp.

Ở góc độ chiến lược, việc dừng mua E-7 phản ánh sự thay đổi cách tiếp cận của NATO trước môi trường an ninh mới. Nhiều quốc gia đang chuyển một phần nguồn lực sang hệ thống giám sát dựa trên vệ tinh, máy bay không người lái trinh sát và mạng cảm biến phân tán.

Từ các mốc thời gian dồn dập cuối năm 2025, có thể thấy NATO đang đứng trước giai đoạn chuyển đổi. Việc hủy kế hoạch mua E-7 không chỉ là câu chuyện trang bị, mà còn là bước ngoặt trong tư duy phòng không và kiểm soát không phận của liên minh trong những thập kỷ tới.

Việt Hùng