Huyền tích 'ông tổ nghề trầm hương'

Cụ Đinh Công Ánh, người được bà con Phúc Trạch kính trọng gọi là “ông tổ nghề trầm hương”

Cuộc gặp gỡ với “lộc rừng”

Ở tuổi 98, cụ Đinh Công Ánh vẫn rất minh mẫn, nhớ rõ những ngày đầu gắn bó với nghề trầm. Sinh năm 1928, cụ lớn lên tại Phúc Trạch, nơi đất đai cằn cỗi, thiên tai liên miên, mỗi năm hai vụ lúa không đủ ăn. Trong rừng khi ấy, dó bầu mọc tự nhiên nhưng ít người biết giá trị. Nhiều cây bị chặt làm củi, đổi lấy vài lon gạo. Phải đến khi thương lái từ Huế tìm về thu mua khoảng những năm 1980, bà con mới bắt đầu chú ý tới thứ gỗ từng bị xem nhẹ.

Với cụ Ánh, đó là cơ hội để tìm kế sinh nhai mới. Từng trải qua chiến trường, thông thạo địa hình rừng núi Trường Sơn, cụ biết những nơi có cây dó lâu năm. Vậy là hai vợ chồng mang theo chiếc cưa tay, chân đi dép cao su, lặn lội vào rừng tìm trầm. Những chuyến đi đầy nhọc nhằn, hiểm nguy, có khi mất nhiều ngày vẫn chẳng tìm được cây dó có trầm. Nhưng qua mỗi lần như thế, cụ lại có thêm kinh nghiệm nhận biết, tìm kiếm thứ gỗ quý ẩn sâu giữa núi rừng. Cũng từ những chuyến đi ấy, cụ dần gắn bó với nghề trầm, để rồi sau này truyền lại cho bà con quê mình.

Những ngày đầu, chưa biết kỹ thuật lấy trầm, cụ phải chặt cả cây mang về bán. Thấy người ta xoi trầm, cụ chăm chú quan sát, học từng thao tác, từ cách nhận biết thớ gỗ đến việc đẽo bỏ phần gỗ thường để giữ lại lớp gỗ chứa nhựa thơm. Qua nhiều lần tìm kiếm, cụ dần hiểu rằng không phải cây dó nào cũng có trầm, có cây sống hàng trăm năm nhưng bên trong vẫn chẳng tìm thấy chút gỗ quý. Trầm chỉ hình thành khi cây bị tổn thương, nhựa tích tụ qua thời gian dài. Bởi vậy, nghề tìm trầm đòi hỏi kinh nghiệm, sự kiên nhẫn và cả chút may mắn.

Dân gian gọi công việc ấy là “ngậm ngải tìm trầm”. Phía sau cách nói nhuốm màu huyền bí là những ngày đi vào thâm sơn cùng cốc, đối mặt với thú dữ, bệnh tật và không ít chuyến trắng tay. Sau nhiều năm lặn lội, cụ Ánh dần thành thạo nghề xoi dó, biết cách gạn lấy phần trầm quý trong từng thớ gỗ. Trong căn nhà nhỏ, tiếng cưa, tiếng đục thường vang lên đến khuya. Từ đẽo phá, xổ phá đến ép sát, xổ gạn, công đoạn nào cũng đòi hỏi đôi tay khéo léo, sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. Chỉ một nhát đục quá tay cũng có thể làm hao đi phần trầm quý mà người thợ đã mất bao công sức mới tìm được.

Khi đã vững tay nghề, cụ Ánh bắt đầu truyền lại kinh nghiệm cho bà con. Hàng xóm, bà con trong xã, ai muốn học, cụ đều tận tình chỉ bảo, hướng dẫn cách nhận biết gỗ có trầm và kỹ thuật xoi, gạn sao cho không làm hao mất phần quý. Nhiều người coi đó là bí quyết làm ăn cần giữ riêng, cụ lại sẵn lòng chia sẻ, mong bà con có thêm nghề để cải thiện cuộc sống. Nhờ vậy, ngày càng có nhiều người biết xoi trầm, những gia đình trước đây chỉ quen với ruộng đồng cũng dần có thêm kế sinh nhai. Từ một người lặn lội vào rừng tìm trầm, cụ Ánh đã góp phần gây dựng những lớp thợ đầu tiên ở quê mình.

Rồi cụ nhận thấy nguồn dó bầu tự nhiên không thể khai thác mãi. Nếu chỉ vào rừng tìm cây, sớm muộn cũng cạn nguyên liệu. Cụ vận động bà con trồng dó bầu trên đất nhà. Bấy giờ, việc bỏ công chăm cây để chờ ngày lấy trầm còn quá mới, không ít người ngần ngại. Nhưng cụ kiên trì thuyết phục, làm trước để mọi người thấy hướng đi có thể thực hiện. Những vườn dó đầu tiên xuất hiện rồi dần mở rộng. So với việc đi rừng tìm cây, trồng dó bầu đòi hỏi thời gian chăm sóc, sự chờ đợi và cả lòng tin. Nhưng một khi đã có nguồn cây tại chỗ, người dân có thể chủ động hơn trong việc tính toán đường làm ăn lâu dài. Nghề trầm từ chỗ phụ thuộc vào những chuyến đi rừng bắt đầu gắn với vườn cây của từng gia đình.

Từ làng nghề đến “thủ phủ” trầm hương

Trải qua nhiều năm, Phúc Trạch dần phát triển nghề xoi trầm với những xưởng chế tác lớn nhỏ, tạo việc làm và thu nhập cho nhiều gia đình. Bên cạnh trầm thô, người dân còn làm ra nhiều sản phẩm như nhang trầm, vòng trầm, tinh dầu trầm, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường. Những cây dó bầu trước kia chỉ được chặt về làm củi nay được trồng, chăm sóc và khai thác để tạo ra những sản phẩm có giá trị, góp phần cải thiện cuộc sống của bà con.

Cụ Đinh Công Ánh bên cây dó bầu dày công chăm sóc, loài cây đã góp phần làm đổi thay cuộc sống của người dân Phúc Trạch

Theo chính quyền địa phương, toàn xã hiện có khoảng 1.000ha dó bầu, doanh thu từ cây dó và trầm hương đạt khoảng 200 tỉ đồng mỗi năm. Công việc trồng cây, khai thác và chế tác góp phần tạo thu nhập, giúp nhiều hộ gia đình xây dựng nhà cửa, ổn định đời sống. Từ nghề thủ công dựa nhiều vào kinh nghiệm, người làm trầm ở Phúc Trạch đang tìm cách nâng giá trị sản phẩm bằng chế biến sâu.

Một số doanh nghiệp tại địa phương đã đầu tư máy móc hàng chục tỉ đồng để chế biến tinh dầu trầm, sản phẩm có giá trị cao trên thị trường quốc tế. Đây là bước phát triển đáng chú ý, khi người dân không chỉ bán nguyên liệu mà còn hướng đến những sản phẩm có giá trị hơn. Sự đầu tư ấy mở thêm cơ hội nâng giá trị cây dó bầu, tiếp nối hướng chuyển từ khai thác tự nhiên sang chủ động sản xuất mà người làm nghề ở Phúc Trạch đã từng bước thực hiện.

Trao đổi với Văn Hóa, lãnh đạo UBND xã Phúc Trạch xác nhận cụ Đinh Công Ánh là người tiên phong đưa nghề trầm hương về địa phương, góp phần mở ra hướng phát triển kinh tế cho bà con. Đến nay, cây dó bầu và trầm hương đã trở thành sản phẩm chủ lực của xã, với diện tích trồng khoảng 1.000ha, doanh thu đạt khoảng 200 tỉ đồng mỗi năm. Một số doanh nghiệp cũng đang đầu tư máy móc, thiết bị chế biến tinh dầu trầm nhằm nâng cao giá trị sản phẩm. Những con số ấy hẳn là điều khó hình dung vào thuở cụ Ánh còn mang chiếc cưa tay lặn lội vào rừng tìm dó.

Ở tuổi xưa nay hiếm, cụ không còn trực tiếp xoi trầm. Đôi tay đã run, đôi mắt không còn tinh tường, nhưng cụ vẫn dõi theo những vườn dó và công việc làm ăn của bà con. Với người dân Phúc Trạch, cụ là người thợ đi trước, tận tình truyền nghề, vận động mọi người trồng dó bầu để có nguồn nguyên liệu lâu dài. Nhờ những việc làm ấy, ngày càng có nhiều gia đình gắn bó với nghề trầm, cuộc sống dần khấm khá.

Hôm nay, nhắc đến Phúc Trạch, người ta nhớ đến những vườn dó bầu, những xưởng chế tác và hương trầm lan tỏa khắp làng quê. Trong ký ức của bà con nơi đây, cụ Đinh Công Ánh luôn được nhắc đến với lòng biết ơn, kính trọng. Cụ được gọi là “ông tổ nghề trầm hương”, một cách ghi nhớ mộc mạc dành cho bậc cao niên đã mở đường, truyền lại cho quê hương nghề làm trầm, mang đến sinh kế cho bao thế hệ.