Để nghề Chăm sống cùng Mỹ Sơn: Kỳ 1 - Những bàn tay kể chuyện di sản

Tại tọa đàm “Mỹ Sơn Xanh: Hành trình trải nghiệm Di sản và Thiên nhiên” do Ban Quản lý Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn (BQL Mỹ Sơn) tổ chức cuối tháng 9.2026, câu chuyện bảo tồn bản sắc văn hóa Chăm và sự tham gia, hưởng lợi của cộng đồng được đặt thành một nội dung riêng, nhận được nhiều sự quan tâm, thảo luận.

Di sản không chỉ nằm trong những ngọn tháp

Cách tiếp cận này cho thấy việc bảo tồn Mỹ Sơn đang được nhìn rộng hơn những hạng mục trùng tu kiến trúc, bởi quần thể đền tháp chỉ là phần hữu hình nổi bật của một không gian từng được tạo dựng bởi tín ngưỡng, con người, nghề thủ công, nghệ thuật và cảnh quan tự nhiên gắn bó qua nhiều thế kỷ.

Khám phá dệt thổ cẩm Chăm tại không gian Mỹ Sơn

Mỹ Sơn được xây dựng liên tục từ thế kỷ IV đến XIII, từng là trung tâm tôn giáo, chính trị quan trọng của Vương quốc Champa. Hiện chỉ còn khoảng 20 trong hơn 70 công trình giữ được hình khối tương đối nguyên vẹn, nhưng kiến trúc, điêu khắc và văn bia vẫn phản ánh chiều sâu của một nền văn minh từng phát triển rực rỡ.

Bao quanh khu đền tháp là Khu bảo vệ cảnh quan rộng 1.160,05ha. Sự hiện diện đồng thời của kiến trúc, cảnh quan rừng và những lớp văn hóa Chăm còn tiếp nối tạo nền tảng để Mỹ Sơn phát triển theo hướng “di sản sống”.

Trong chỉnh thể ấy, nghề thủ công không phải phần phụ của tour tham quan. Kỹ thuật chế tác gạch, điêu khắc đá, làm gốm, dệt thổ cẩm từng gắn với đời sống vật chất và tinh thần của cộng đồng Chăm. Kỹ thuật xây tháp bằng gạch nung xếp khít, gần như không thấy mạch vữa, đến nay vẫn còn nhiều vấn đề chưa được giải mã. Vì thế, nếu chỉ giữ kiến trúc mà những tri thức thực hành dần rời khỏi đời sống, câu chuyện di sản sẽ thiếu đi một lớp quan trọng.

Học sinh quan sát người thực hành dệt thổ cẩm trên khung dệt truyền thống trong hoạt động tìm hiểu nghề tại Mỹ Sơn

Gốm và dệt thổ cẩm hiện là hai mạch nghề dễ kết nối trực tiếp với du khách. Nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2022.

Với thổ cẩm, màu sắc và hoa văn không chỉ tạo vẻ đẹp mà còn lưu giữ quan niệm về thiên nhiên, tín ngưỡng và đời sống. Bảo tồn những nghề này vì thế không chỉ là giữ mẫu sản phẩm cũ, mà quan trọng hơn là duy trì người thực hành, kỹ năng và môi trường trao truyền.

Người giữ nghề trực tiếp kể câu chuyện

Tại Mỹ Sơn, dệt thổ cẩm được đưa vào hoạt động phát huy từ năm 2016. Ban đầu, trải nghiệm còn đơn giản, chủ yếu giới thiệu thao tác nghề và một số sản phẩm đặc trưng.

Từ tháng 2.2025, điểm dệt được chuyển về Bảo tàng Mỹ Sơn, phía đầu cầu Khe Thẻ, thuận lợi hơn để du khách tiếp cận trước khi vào khu đền tháp. Hai khung dệt cùng hai nghệ nhân người Chăm từ Ninh Thuận trở thành điểm dừng để khách quan sát kỹ thuật, tìm hiểu màu sắc, hoa văn và thử thao tác.

Dệt thổ cẩm tại Bảo tàng Mỹ Sơn

Nghệ nhân Thượng Uyển cho biết nhiều du khách nước ngoài đặc biệt quan tâm đến kỹ thuật dệt và ý nghĩa ẩn sau hệ thống hoa văn. Với chị, việc hướng dẫn du khách không chỉ là một phần công việc mà còn là niềm vui khi văn hóa Chăm được quan tâm. Nghệ nhân Thu Lợi lại đặt nhiều kỳ vọng vào khả năng trao truyền cho học sinh, sinh viên và người trẻ, bởi số người tiếp tục theo nghề truyền thống đang giảm.

Những cuộc gặp như vậy có giá trị khó thay thế bằng trưng bày tĩnh: Người nắm giữ tri thức trực tiếp kể về nghề của mình, trong khi người xem có cơ hội đối thoại thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều.

Thao tác tạo dáng sản phẩm gốm được giới thiệu trực tiếp tại không gian trải nghiệm nghề ở Mỹ Sơn nhân dịp ra mắt sản phẩm "Mỹ Sơn xanh"

Hoạt động chuốt gốm cũng được tổ chức theo hướng tương tác, để du khách quan sát thao tác, thử tạo hình và hiểu hơn quy trình nghề. Tuy nhiên, BQL Mỹ Sơn nhìn nhận trải nghiệm hiện vẫn còn những điểm nghẽn: Số nghệ nhân tham gia chưa nhiều, không gian thực hành còn hạn chế, sản phẩm chưa tạo được điểm nhấn đủ mạnh trong hành trình. Phần lớn khách vẫn lưu lại khoảng 2-4 giờ, tập trung vào tham quan đền tháp, thuyết minh và biểu diễn; những trải nghiệm “được làm” chưa tương xứng với chiều sâu tri thức về gạch, gốm, dệt hay điêu khắc Chăm.

Chỉ đặt một nghệ nhân ngồi trình diễn mỗi ngày vì thế chưa thể là đích đến của bảo tồn. Nếu người trẻ không có cơ hội học nghề, sản phẩm khó tiêu thụ và thu nhập không đủ để người làm nghề gắn bó, phần “hình ảnh” có thể vẫn tồn tại nhưng sức sống thực sự sẽ suy giảm. Chuyển từ trình diễn sang trải nghiệm phải đi cùng câu hỏi rộng hơn: Ai kể câu chuyện, ai tham gia thiết kế sản phẩm và giá trị kinh tế mới tạo ra sẽ quay trở lại cộng đồng ra sao?

Truyền nghề cần cả một môi trường sống

Tại tọa đàm “Mỹ Sơn Xanh: Hành trình trải nghiệm Di sản và Thiên nhiên”, nhiều ý kiến cùng nhấn mạnh vai trò chủ thể của cộng đồng Chăm. Mỹ Sơn từng là thánh địa quan trọng của Vương quốc Champa, và mối liên hệ với cộng đồng Chăm không chỉ tồn tại trong sử liệu.

Giới thiệu nghệ thuật Chăm tại Mỹ Sơn

Nhà văn, nghệ nhân văn hóa ẩm thực Chăm Kiều Maily, người sáng lập Champa Amaravati House tại Hội An, nhìn Mỹ Sơn từ cách tiếp cận “di sản sống”. Theo bà, giá trị của di sản không chỉ nằm trong đá, gạch mà còn nằm ở mối liên hệ tiếp diễn giữa thánh địa với cộng đồng đã kiến tạo nên nó. Hằng năm, những đoàn người Chăm từ khu vực Ninh Thuận và Bình Thuận trước đây vẫn trở về Mỹ Sơn trong các dịp lễ, mang theo lễ vật, lời cầu nguyện và thực hành nghi thức tưởng nhớ tổ tiên.

Những cuộc trở về đó cho thấy mạch kết nối giữa cộng đồng Chăm đương đại và Mỹ Sơn chưa bị cắt đứt. Mỹ Sơn không phải một không gian văn hóa đã khép lại. Khi cộng đồng chủ thể vẫn còn hiện diện, hành hương, thực hành nghi lễ và truyền lại tri thức, việc bảo tồn cần tạo điều kiện để mạch kết nối ấy tiếp tục được duy trì, thay vì chỉ kể về người Chăm như cộng đồng của quá khứ.

Từ góc nhìn ấy, Kiều Maily đề xuất cần tạo điều kiện tốt hơn cho các đoàn hành hương Chăm, đồng thời gợi mở việc hình thành một không gian nhà Chăm truyền thống như nơi diễn ra hoạt động thủ công, kể chuyện, ẩm thực, nghệ thuật và giáo dục di sản. Không gian này được hình dung như nơi cộng đồng hiện diện và đối thoại với du khách, thay vì một mô hình dựng lên để chụp ảnh.

Đây là đề xuất của tác giả tại tọa đàm, nhưng gợi ra một nguyên tắc quan trọng: Muốn làm cho Mỹ Sơn “sống” hơn, người Chăm hôm nay phải có tiếng nói và vị trí thực sự trong quá trình diễn giải di sản.

Không gian tái hiện các nghề thủ công Chăm tại sự kiện ra mắt sản phẩm Mỹ Sơn xanh

Cùng tinh thần đó, định hướng phát triển mới của Mỹ Sơn đặt cộng đồng Chăm đương đại vào vai trò đối tác đồng kiến tạo, thay vì chỉ là nguồn tư liệu hoặc người được mời đến biểu diễn. Nghệ nhân gốm, dệt, điêu khắc, người am hiểu nghi lễ và tri thức truyền thống cần được tham gia từ khâu xây dựng nội dung, trực tiếp thực hành, truyền dạy đến hưởng lợi từ sản phẩm. Cách tiếp cận này vừa tăng tính chân xác văn hóa, vừa nối bảo tồn với trải nghiệm và sinh kế.

Ông Nguyễn Công Khiết, Giám đốc BQL Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn, từng nhấn mạnh mục tiêu bảo tồn phải bao gồm cả kiến trúc vật thể và giá trị văn hóa phi vật thể, để du khách không chỉ nhìn thấy đền tháp mà còn cảm nhận không gian văn hóa Chăm bằng chính người Chăm tại vùng đất di sản. Khi cách nhìn ấy được cụ thể hóa bằng cơ chế tham gia và hưởng lợi thực chất, nghề truyền thống mới có cơ hội thoát khỏi vị trí “phần minh họa” để trở thành một thành tố sống của Mỹ Sơn.

Ở đây, việc tham quan và học nghề có những yêu cầu khác nhau. Một nhóm học sinh quan sát khung dệt có thể khơi gợi sự quan tâm; để trở thành người thực hành, các em còn cần thời gian tiếp cận kỹ năng, người hướng dẫn và điều kiện theo nghề. Những chỉ số về số người truyền dạy, số người học và thời gian thực hành vì thế đáng được quan tâm bên cạnh lượng khách đến xem.

Nghệ nhân giới thiệu thao tác dệt tại khu vực giới thiệu nghề, mở rộng trải nghiệm văn hóa cho khách đến Mỹ Sơn

Giữ nghề, vì thế, không thể chỉ đo bằng số khung dệt hay số buổi trình diễn. Điều quan trọng hơn là còn bao nhiêu người thực hành, có bao nhiêu người trẻ muốn học, nghệ nhân có thể sống được bằng kỹ năng của mình hay không và du khách có hiểu sâu hơn về văn hóa Chăm sau cuộc gặp. Khi những câu hỏi ấy được đặt vào trung tâm, bảo tồn nghề mới đi gần hơn với bản chất của một di sản sống.