IAEA nỗ lực khôi phục giám sát hạt nhân tại Iran

Trong phiên họp ngày 15-9, Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi nhấn mạnh vai trò của IAEA trong việc bảo đảm các chương trình hạt nhân được sử dụng vì mục đích hòa bình, đồng thời cảnh báo những khó khăn ngày càng lớn trong việc duy trì hoạt động giám sát tại Iran.

Theo ông Grossi, ngoài một cuộc kiểm tra tại Nhà máy điện hạt nhân Bushehr hồi tháng 6, IAEA không tiến hành thêm hoạt động xác minh tại thực địa nào ở Iran trong hơn sáu tháng qua. Việc thiếu khả năng tiếp cận các cơ sở và vật liệu hạt nhân khiến cơ quan này khó đánh giá đầy đủ tình trạng chương trình hạt nhân của Tehran.

Các đại biểu tham dự Hội nghị thường niên lần thứ 70 của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) tại Vienna, Áo ngày 14-9. Ảnh: IAEA

Iran khẳng định chương trình hạt nhân của nước này phục vụ các mục đích hòa bình, trong đó có sản xuất điện và các ứng dụng dân sự. Tuy nhiên, Mỹ và các nước châu Âu lo ngại Iran đang tiến gần hơn tới khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân khi tiếp tục sở hữu lượng lớn uranium được làm giàu ở mức cao.

Theo số liệu mới nhất của IAEA, Iran có khoảng 440,9 kg uranium. Điều khiến vấn đề trở nên nhạy cảm là IAEA hiện gặp khó khăn trong việc xác minh số vật liệu này đang ở đâu và được sử dụng như thế nào.

Đối với cơ quan giám sát hạt nhân của Liên hợp quốc, việc xác định lượng uranium chỉ là một phần. IAEA còn cần kiểm tra các cơ sở hạt nhân và đối chiếu thông tin do Iran cung cấp để đánh giá liệu chương trình của Tehran có phù hợp với những gì nước này khai báo hay không.

Khi các thanh sát viên không thể tiếp cận đầy đủ các cơ sở, khả năng kiểm chứng cũng bị hạn chế. Điều này khiến các nước bên ngoài khó có được bức tranh đầy đủ về chương trình hạt nhân của Iran.

Ông Grossi cho rằng ngoại giao và đàm phán vẫn là con đường cần thiết để giải quyết vấn đề. IAEA sẵn sàng hỗ trợ các nỗ lực nhằm đưa hoạt động giám sát trở lại trạng thái bình thường. Ông đồng thời kêu gọi các nước tái khẳng định cam kết với Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), là nền tảng quan trọng của hệ thống quốc tế nhằm hạn chế sự lan rộng của vũ khí hạt nhân.

Mỹ cùng Anh, Pháp và Đức đã thúc đẩy việc đưa hồ sơ Iran lên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc thông qua cơ chế của IAEA. Tehran phản ứng rằng những động thái này sẽ làm gia tăng sức ép đối với Iran và có thể tạo ra những hệ quả rộng hơn đối với hệ thống không phổ biến vũ khí hạt nhân.

Trong khi đó, Iran tiếp tục khẳng định quyền phát triển công nghệ hạt nhân vì mục đích hòa bình và bác bỏ những cáo buộc cho rằng chương trình của nước này nhằm chế tạo vũ khí.

Các nước phương Tây muốn IAEA có thêm khả năng tiếp cận để xác minh chương trình của Iran, trong khi Tehran phản đối những sức ép mà nước này cho rằng đang vượt quá phạm vi giám sát hạt nhân.

Đối với IAEA, khôi phục khả năng kiểm chứng tại thực địa là điều quan trọng để có thể đánh giá chính xác hơn chương trình hạt nhân Iran.

Nhà máy điện hạt nhân Bushehr của Iran, một trong những cơ sở hạt nhân được IAEA quan tâm giám sát. Ảnh: IAEA

Hồ sơ Iran không phải vấn đề hạt nhân duy nhất thu hút sự chú ý tại Vienna. Ả Rập Saudi đang thúc đẩy chương trình năng lượng hạt nhân dân sự và công bố phát hiện khoảng 110 triệu tấn quặng chứa uranium tại khu vực Medina.

Thông tin được Bộ trưởng Năng lượng Ả Rập Saudi đưa ra trong khuôn khổ hội nghị IAEA, trong bối cảnh nước này đang tìm cách mở rộng vai trò của năng lượng hạt nhân trong chiến lược phát triển dài hạn.

Ả Rập Saudi khẳng định chương trình hạt nhân của nước này phục vụ mục đích dân sự. Tuy nhiên, việc một quốc gia lớn ở Trung Đông vừa phát triển năng lượng hạt nhân vừa sở hữu nguồn tài nguyên uranium đáng kể khiến yêu cầu về minh bạch và giám sát quốc tế càng được chú ý.

Reuters trước đó dẫn lời ông Grossi cho biết Ả Rập Saudi đang chuẩn bị trao cho IAEA quyền tiếp cận sâu rộng hơn đối với các hoạt động hạt nhân của nước này. Một cơ chế giám sát rộng hơn có thể giúp tăng mức độ minh bạch và củng cố lòng tin đối với chương trình hạt nhân của Riyadh.

Sự phát triển của Ả Rập Saudi cho thấy bài toán hạt nhân ở Trung Đông đang vượt ra ngoài phạm vi Iran.

Nhiều quốc gia trong khu vực quan tâm tới năng lượng hạt nhân nhằm đáp ứng nhu cầu điện, đa dạng hóa nguồn năng lượng và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Nhưng khi ngày càng có nhiều quốc gia sở hữu công nghệ và cơ sở hạt nhân, nhu cầu về các cơ chế kiểm chứng đáng tin cậy cũng tăng theo.

IAEA không quyết định việc một quốc gia có được phát triển năng lượng hạt nhân hay không. Vai trò của cơ quan này là xác minh các hoạt động hạt nhân được khai báo phục vụ mục đích hòa bình và các nước thực hiện những nghĩa vụ quốc tế của mình.

Trường hợp Iran cho thấy một chương trình hạt nhân được tuyên bố là hòa bình vẫn cần đủ minh bạch để cộng đồng quốc tế có thể kiểm chứng. Khi hoạt động thanh sát bị hạn chế, những nghi ngờ về mục đích và quy mô chương trình có thể gia tăng.

Với ông Grossi, nhiệm vụ của IAEA không chỉ là duy trì hoạt động giám sát mà còn giữ được kênh đối thoại trong thời điểm quan hệ giữa Iran và phương Tây căng thẳng.

Hội nghị lần thứ 70 của IAEA vì thế diễn ra giữa một bài toán lớn hơn: thế giới muốn mở rộng những lợi ích của công nghệ hạt nhân trong y tế, năng lượng và khoa học, nhưng đồng thời phải ngăn công nghệ này trở thành nguồn cơn của một cuộc chạy đua nguy hiểm.

Ở Trung Đông, câu hỏi ấy càng cấp thiết khi Iran đang đối mặt với sức ép quốc tế, trong khi Ả Rập Saudi và các nước khác tiếp tục theo đuổi tham vọng hạt nhân dân sự.

Đối với IAEA, ưu tiên trước mắt là khôi phục khả năng tiếp cận và xác minh tại Iran. Cơ quan này cần có đủ thông tin thực địa để đánh giá chương trình hạt nhân của Tehran và cung cấp một cơ sở đáng tin cậy cho các nỗ lực ngoại giao.

Trong vấn đề hạt nhân, khả năng kiểm chứng không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật. Đó còn là điều kiện quan trọng để các bên duy trì lòng tin và tránh để những nghi ngờ tiếp tục đẩy căng thẳng đi xa hơn.