Iran chao đảo trước 'bom kinh tế' Mỹ

Một lệnh phong tỏa toàn diện đối với hải quân Iran được thực thi thành công sẽ vừa làm gia tăng nguy cơ xung đột trực tiếp giữa Iran và Mỹ, vừa có thể châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu chưa từng có.

Tờ Jerusalem Post dẫn nhận định của các chuyên gia cho rằng nền kinh tế Iran, vốn phụ thuộc chặt chẽ vào xuất khẩu dầu mỏ, có thể sụp đổ trong khoảng ba tháng. Kịch bản này nhiều khả năng đi kèm làn sóng biểu tình quy mô lớn, xuất phát từ việc cắt giảm trợ cấp và lạm phát tăng vọt chưa từng có.

Căng thẳng gia tăng do lệnh phong tỏa

Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ra lệnh triển khai phong tỏa hải quân với Iran sau khi đàm phán giữa hai bên tại Islamabad thất bại, Tehran tuyên bố mọi hành động tấn công vào hệ thống cảng của nước này sẽ bị đáp trả bằng những đòn tấn công vào các cảng trong khu vực.

Trong bối cảnh căng thẳng leo thang và lệnh phong tỏa kinh tế nhằm vào Iran - nền kinh tế vốn đã chịu tác động nặng nề của chiến tranh và phụ thuộc vào dầu mỏ - nguy cơ xảy ra đối đầu quân sự tại Eo biển Hormuz được đánh giá là cao hơn bao giờ hết.

Chuyên gia Farzin Nadimi, thành viên cấp cao thuộc Viện Washington. Ảnh: Viện Washington.

Chuyên gia Farzin Nadimi, thành viên cấp cao thuộc Viện Washington, nhận định các cuộc đụng độ giữa Mỹ và IRGC có thể gia tăng đáng kể khi Iran tìm cách kiểm soát eo biển. IRGC có thể sử dụng xuồng cao tốc, thủy lôi hoặc thiết bị tương tự để cản trở hoạt động hàng hải và chiến dịch rà phá.

Trong khi Mỹ hướng tới đạt kết quả nhanh chóng thông qua phong tỏa, Iran có thể tìm cách kéo dài xung đột, hạn chế hiệu quả hoạt động trên biển và gây áp lực lên thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Ông Nadimi cũng nhấn mạnh Iran có thể đáp trả bằng cách tấn công các cảng của những quốc gia tham gia duy trì lưu thông hàng hải liên quan đến phong tỏa, làm gia tăng nguy cơ chiến tranh lan rộng, bao gồm cả khả năng Israel tham gia.

Kịch bản kinh tế Iran suy sụp

Ông PJ Crowley, cựu Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ, nhận định rằng lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ có thể làm suy sụp nền kinh tế Iran.

"Một ngưỡng sụp đổ về mặt kinh tế là chuyện không phải bàn cãi", ông Crowley nói với Al Jazeera. "Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là thời điểm đó sẽ đến sau bao lâu và ngưỡng chịu đựng về mặt chính trị của ông Trump trong khoảng thời gian chờ đợi là như thế nào".

Theo ông Crowley, việc phong tỏa các cảng của Iran thực chất là "một cuộc đấu về khả năng bên nào sẽ xuống thang trước".

"Iran đã cho thấy khả năng chịu đựng áp lực trong một khoảng thời gian đáng kể", ông Crowley nhận định. "Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi là liệu ông Trump có đang tìm kiếm một thỏa thuận tạm thời nào đó nhằm tạo lối thoát khỏi cuộc xung đột này hay không".

Ông PJ Crowley, cựu Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama. Ảnh: Bộ Ngoại giao Mỹ.

Ông cũng lưu ý rằng nếu cách tiếp cận đàm phán với Iran của ông Trump vẫn mang tính tối đa hóa lợi ích như trong nhiệm kỳ đầu tiên, thì việc đạt được thỏa thuận sẽ "rất khó khăn".

Giới chuyên gia nhận định rằng Iran đang tìm cách nâng chi phí kinh tế toàn cầu của lệnh phong tỏa nhằm gây sức ép ngược lại với Mỹ. Tuy nhiên, một lệnh phong tỏa hải quân cần thời gian để phát huy hiệu quả và tiềm ẩn nguy cơ leo thang thành xung đột toàn diện.

Hiện Iran xuất khẩu khoảng 2 triệu thùng dầu mỗi ngày qua eo Hormuz, Trung Quốc là khách hàng chính. Việc gián đoạn nguồn thu dầu mỏ có thể nhanh chóng giáng một đòn mạnh vào nên kinh tế Iran, đồng thời gia tăng bất ổn xã hội.

Nếu chính phủ không thể chi trả lương và phụ cấp cho lực lượng an ninh, sự bất ổn trong quân ngũ có thể manh nha xảy ra. Ước tính khoảng 158 triệu thùng dầu Iran hiện mắc kẹt trên biển do Eo biển Hormuz bị đóng cửa.

Việc nền kinh tế phụ thuộc nặng vào xuất khẩu dầu mỏ có thể đẩy Iran vào thế khó trước lệnh phong tỏa. Ảnh: Reuters.

Trong trường hợp xuất khẩu dầu và phi dầu mỏ bị gián đoạn hoàn toàn, nền kinh tế Iran có thể thiệt hại khoảng 400 triệu USD mỗi ngày.

Trong nước, hệ quả trực tiếp sẽ là cắt giảm trợ cấp và giá cả các mặt hàng thiết yếu như thực phẩm, nhiên liệu tăng mạnh. Khi hơn 85% hàng xuất khẩu của Iran phụ thuộc vào các cảng biển, nền kinh tế có thể rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng trong vòng chưa đầy ba tháng.

Sản xuất nội địa, bao gồm thực phẩm, vật liệu công nghiệp và các ngành quy mô nhỏ như nhựa, sẽ bị gián đoạn nghiêm trọng, cùng với sự suy giảm gần như hoàn toàn của thương mại số do việc hạn chế Internet kéo dài.

Ngay cả khi chưa xảy ra biểu tình quy mô lớn trong ngắn hạn, áp lực tài chính kéo dài có thể khiến nền kinh tế do nhà nước kiểm soát của Iran sụp đổ hoàn toàn trong vòng một năm, kéo theo những hệ lụy sâu rộng về kinh tế và xã hội, không chỉ trong nước mà còn trên phạm vi khu vực và toàn cầu, một chuyên gia ẩn danh nhận định với Jerusalem Post.

Mỹ tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz trong hơn 48 giờ qua Theo New York Times, Mỹ vẫn tiếp tục phong tỏa eo biển Hormuz trong ngày 15/4, quá trình phong tỏa đã kéo dài hơn 48 giờ. Theo dữ liệu của các chuyên trang hàng hải, không có dấu hiệu tàu thuyền liên quan tới Iran ra vào eo biển kể từ khi lệnh phong tỏa bắt đầu tiến hành trong ngày 13/4 theo giờ Mỹ.