Iran đang 'trên cơ' Mỹ - Israel tại bàn đàm phán?

Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa qua đã tuyên bố Washington đang có các cuộc đàm phán hiệu quả với Tehran. Trong khi đó, phía Iran công khai bác bỏ thông tin này, cho rằng đây là tin giả nhằm kéo tụt giá dầu.

Nhưng ở hậu trường, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã thiết lập kênh liên lạc gián tiếp giữa quan chức Mỹ và Iran trong những ngày gần đây, theo hai nguồn tin ngoại giao cấp cao trong khu vực nói với Al Jazeera. Dù vậy, các chuyên gia nhận định khoảng cách lập trường giữa hai bên vẫn còn rất xa, khiến khả năng đạt được lệnh ngừng bắn trong ngắn hạn chưa rõ ràng.

Lập trường Iran cứng rắn hơn

Sau khi xung đột bùng phát ngày 28/2, thời điểm Mỹ - Israel tấn công Iran khiến Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng, lập trường của Tehran được cho là đã trở nên cứng rắn hơn. Các lãnh đạo Iran hiện không chỉ hướng đến việc chấm dứt xung đột mà còn tìm cách định hình trật tự hậu chiến theo hướng có lợi cho mình.

Mỹ và Israel khẳng định các đợt tấn công không ngừng đã làm suy giảm đáng kể năng lực quân sự của Iran. Lầu Năm Góc cho biết khoảng 90% năng lực tên lửa của Iran đã bị phá hủy. Tuy nhiên, Iran vẫn cho thấy khả năng đáp trả với độ chính xác cao trong nhiều trường hợp.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu trước giới truyền thông trước khi rời Sân bay Quốc tế Palm Beach trên chuyên cơ Không lực Một tại West Palm Beach, Florida, Mỹ vào ngày 23/3. Ảnh: Reuters.

Tại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu xuất khẩu toàn cầu, hàng trăm tàu vẫn bị đình trệ. Trong khu vực, Iran áp dụng cách tiếp cận “ăn miếng trả miếng” nhằm duy trì năng lực răn đe.

Sau khi Israel tấn công mỏ South Pars của Iran, lực lượng Iran đã đáp trả bằng cách đánh trúng cơ sở khí đốt chính của Qatar, khiến 17% công suất xuất khẩu bị gián đoạn. Trước đó, sau cuộc tấn công vào cơ sở hạt nhân Natanz, hai tên lửa đạn đạo của Iran đã vượt qua hệ thống phòng thủ của Israel, tấn công các thành phố Arad và Dimona, khiến hơn 180 người bị thương.

Theo các chuyên gia, mục tiêu của Iran hiện không chỉ là ngừng bắn mà còn là đảm bảo các cam kết dài hạn về kinh tế và an ninh.

Iran sẽ tìm cách kết thúc chiến tranh theo điều kiện của mình, đồng thời yêu cầu nới lỏng trừng phạt, bồi thường thiệt hại, và gia tăng đòn bẩy kinh tế, ông Negar Mortazavi, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Đối ngoại Quốc tế, nhận định.

“Với khả năng đóng cửa Eo biển Hormuz, Iran có thể sẽ nảy ra ý tưởng ‘tính phí quá cảnh như những nơi khác trên thế giới”, bà Mortazavi nói.

Nếu đối phương không có nhượng bộ lớn, Iran ít có khả năng từ bỏ “con bài” trên, theo giới phân tích, đặc biệt là khi cuộc chiến đã giúp nước này giành được chiến thắng một phần trên mặt trận kinh tế. Chẳng hạn, vào tuần trước, chính quyền ông Trump phải tuyên bố tạm dừng lệnh trừng phạt với 140 triệu thùng dầu Iran đã bốc dỡ lên tàu nhằm giảm giá dầu.

Không có niềm tin

Phía Mỹ tiếp tục nhấn mạnh mục tiêu ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân. Tổng thống Trump gần đây cho biết ông vẫn muốn Iran từ bỏ hơn 400 kg uranium đã làm giàu gần tới cấp độ vũ khí. Iran khẳng định số vật liệu này hiện nằm dưới đống đổ nát của cơ sở hạt nhân bị thiệt hại từ đợt tấn công trước của Mỹ - Israel.

Trước đây, Mỹ từng yêu cầu Iran từ bỏ chương trình tên lửa đạn đạo và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng vũ trang trong khu vực. Tuy nhiên, theo một nguồn tin của Al Jazeera, Washington hiện đề xuất cho phép Iran duy trì khoảng 1.000 tên lửa tầm trung, cho thấy sự điều chỉnh so với các yêu cầu trước đó.

Hiện trường một vụ tấn công tên lửa của Iran ở thành phố Tel Aviv, miền trung Israel vào ngày 24/3. Ảnh: Reuters.

Dù vậy, niềm tin giữa hai bên gần như không tồn tại. Trong khi các đặc phái viên Mỹ đang đàm phán với phía Iran vào tháng 6/2025 và gần nhất là vào tháng 2, Washington vẫn tiến hành không kích nhằm vào Iran. Tổng thống Trump cũng nhiều lần đề cập mục tiêu thay đổi chính quyền tại Tehran.

Tình hình nội bộ Iran cũng đặt ra nhiều câu hỏi về cơ chế đàm phán. Các cuộc tấn công trước đó đã khiến nhiều nhân vật cấp cao thiệt mạng, trong đó có Ali Larijani, người từng đóng vai trò trung gian với các bên quốc tế.

Ngày 25/3, Iran bổ nhiệm ông Mohammad Bagher Zolghadr làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao. Ông là cựu chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo và đang giữ vai trò thư ký Hội đồng Phân xử từ năm 2023.

“Thẳng thắn mà nói, đây không phải là hệ thống đang chuẩn bị cho thỏa hiệp, mà là đang chuẩn bị cho giai đoạn đối đầu kéo dài”, ông Babak Vahdad, nhà phân tích chính trị về Iran, nhận định.

Trong khi đó, Mỹ cũng tăng cường hiện diện quân sự tại khu vực, với hơn 2.500 lính thủy đánh bộ cùng tàu tấn công đổ bộ đã được triển khai. Trung tuần tháng này, ông Trump tiếp tục ra lệnh huy động tàu USS Tripoli từ Nhật Bản, được cho là chở thêm hàng nghìn binh sĩ.

Một số chuyên gia cho rằng việc Mỹ trì hoãn các đợt tấn công gần đây có thể nhằm hạ nhiệt giá dầu, vốn đã tăng hơn 50% kể từ khi xung đột bắt đầu, đồng thời chờ lực lượng quân sự bổ sung đến khu vực. Ông Trump cho tới nay vẫn còn mơ hồ khi nói về khả năng đưa quân trực tiếp vào Iran.

“Đàm phán ngoại giao là một chuyện, nhưng những gì tôi thấy đang diễn ra trên thực địa lại là chuyện khác”, Abdulkhaleq Abdulla, giáo sư khoa học chính trị tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, nói.

Ông cũng cho rằng các quốc gia Vùng Vịnh khó chấp nhận kịch bản Iran duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz, bởi điều này có thể tạo lợi thế lâu dài cho Tehran đối với xuất khẩu năng lượng trong khu vực. Trong bối cảnh Iran khó từ bỏ đòn bẩy này, các lựa chọn ngoại giao được cho là ngày càng hạn chế.

Tên lửa Iran đánh trúng điểm nóng hạt nhân Israel Một đoạn video được cho là ghi lại cảnh tên lửa Iran tấn công khu công nghiệp tại thành phố Dimona (Israel) - địa điểm có viện nghiên cứu hạt nhân trọng yếu của nước này. Các hình ảnh chưa được xác minh độc lập cho thấy một vụ nổ lớn xảy ra tại khu vực mục tiêu, làm dấy lên lo ngại về khả năng các cơ sở nhạy cảm bị đặt trong tầm ngắm.

Danh Tú